نماز عید فطر، نمازی دو رکعتی است که ساختار آن با نمازهای یومیه تفاوت دارد. ویژگی اصلی این نماز، تعدد تکبیرها و قنوتهاست. این نماز در مجموع دارای ۹ قنوت است (۵ قنوت در رکعت اول و ۴ قنوت در رکعت دوم). بین هر دو تکبیر، یک قنوت خوانده میشود. این نماز اذان و اقامه ندارد و به جای آن سه مرتبه ذکر «الصلاة» گفته میشود. مستحب است این نماز زیر آسمان و در فضای باز خوانده شود.
اگرچه نماز عید و نماز جمعه هر دو نمازهای عبادی-سیاسی و دارای خطبه هستند، اما تفاوتهایی دارند. ۱. خطبههای نماز جمعه «قبل» از نماز است، اما خطبههای نماز عید «بعد» از نماز ایراد میشود. ۲. نماز جمعه در صورت برگزاری شرایط واجب است، اما نماز عید در زمان غیبت مستحب است (مگر به حکم ولی فقیه). ۳. ساختار قنوتها در نماز عید منحصر به فرد است.
در زمان حضور امام معصوم (ع)، نماز عید فطر واجب است و باید به جماعت خوانده شود. اما در زمان غیبت (دوران کنونی)، اکثر مراجع تقلید آن را مستحب میدانند. بنابراین، میتوان این نماز را هم به صورت جماعت (که افضل است و ثواب بیشتری دارد) و هم به صورت فرادی در منزل خواند. این حکم برای کسانی که توانایی رفتن به مصلی را ندارند، فرصت خوبی برای بهرهمندی از ثواب نماز عید فراهم میکند.
یکی از نگرانیهای نمازگزاران، فراموش کردن متن طولانی دعای قنوت (اللهم اهل الکبریاء) است. از نظر شرعی، خواندن این دعای خاص واجب نیست و میتوان هر دعا و ذکری در قنوت گفت (حتی یک صلوات یا سبحان الله). همچنین در نمازهای مستحبی (و نماز عید در زمان غیبت)، خواندن دعا از روی کاغذ یا موبایل هیچ اشکالی ندارد و نماز را باطل نمیکند.
وقت نماز عید فطر از اول آفتاب روز عید تا ظهر شرعی است. اگر کسی در این زمان موفق به خواندن نماز نشود، قضا ندارد. برخلاف نمازهای یومیه که قضا دارند، نماز عید چون واجبِ مشروط یا مستحب است، با گذشتن وقتش فوت میشود. مستحب است نماز عید فطر را کمی دیرتر از طلوع آفتاب خواند تا فرصت برای پرداخت فطریه و افطار کردن وجود داشته باشد.
