حدیث مشهور پیامبر اکرم (ص) که فرمودند «لَمُبارَزَةُ عَلیِّ بْنِ اَبی طالِبٍ لِعَمْرِو بْنِ عَبْدِوُدٍّ یَوْمَ الْخَنْدَقِ اَفْضَلُ مِنْ اَعْمالِ اُمَّتی اِلی یَوْمِ الْقیامَةِ» (یا در روایتی دیگر: افضل من عبادة الثقلین)، یکی از مستندترین فضایل امیرالمؤمنین است. این حدیث توسط محدثان بزرگ شیعه و سنی از جمله حاکم نیشابوری و فخر رازی نقل شده است.
دلیل این برتری مطلق، نقش حیاتی این پیروزی در بقای اسلام بود. در جنگ خندق، احزاب و گروههای مختلف مشرکین متحد شده بودند تا ریشه اسلام را بکنند. اگر علی (ع) در آن روز پیروز نمیشد، اسلامی باقی نمیماند تا عبادتی صورت گیرد. بنابراین، تمام عبادتهای مسلمانان در طول تاریخ، مرهون همان یک ضربه و فداکاری است.
جنگ خندق یا احزاب در سال پنجم هجری رخ داد. محاصره طولانی مدینه، کمبود آذوقه، خیانت یهودیان بنیقریظه و سرمای شدید، مسلمانان را در فشار سختی قرار داده بود. عبور عمرو بن عبدود، پهلوان نامدار عرب از خندق و مبارزه طلبی او، رعب و وحشت را بر دلها انداخته بود. در چنین شرایطی، تنها ایمان و شجاعت علی (ع) بود که قفل این بنبست را شکست.
نکته مهم دیگر در این واقعه، خلوص نیت امیرالمؤمنین است. نقل شده که در حین مبارزه، عمرو به صورت ایشان جسارت کرد. امام لحظاتی قدم زدند تا خشم شخصی فروکش کند و سپس تنها برای رضای خدا دشمن را از پای درآوردند. این کنترل نفس و اخلاص، ارزش عمل را به بینهایت رساند.
پیامبر (ص) هنگام رفتن علی (ع) به میدان فرمودند: «بَرَزَ الْإِیمَانُ کُلُّهُ إِلَی الشِّرْکِ کُلِّهِ». این جمله نشان میدهد که وجود مقدس امیرالمؤمنین در آن لحظه عصاره تمام ایمان و حقیقت دین بود و پیروزی او، پیروزی تمامیت جبهه حق محسوب میشد.
