در چهاردهم مرداد ماه مظفرالدین شاه قاجار تحت فشار مردمی و تحصن علما در حرم حضرت عبدالعظیم و سفارتخانه ها مجبور به امضای فرمان مشروطیت شد. این رویداد نقطه عطفی در تاریخ ایران محسوب میشود که نظام پادشاهی مطلق را به نظام مشروطه تغییر داد و زمینه ساز تشکیل مجلس شورای ملی و تدوین قانون اساسی شد. این حرکت نشان دهنده بلوغ سیاسی مردم ایران در آن برهه تاریخی بود.
جنبش مشروطه بدون رهبری و هدایت علمای بزرگ آن زمان همچون آیت الله طباطبایی و آیت الله بهبهانی و حمایت مراجع نجف به ثمر نمینشست. روحانیت با آگاه سازی مردم نسبت به ظلم دربار و نفوذ بیگانگان مشروعیت مبارزه را تضمین کردند و عدالتخانه را به عنوان خواست اصلی مردم مطرح نمودند. هرچند بعدها انحرافاتی در مسیر مشروطه پدید آمد اما نقش اولیه علما غیرقابل انکار است.
شعار اصلی مشروطه خواهان تاسیس عدالتخانه بود. مردم ایران که از ظلم حکام محلی و بی قانونی دربار به ستوه آمده بودند خواهان مکانی بودند که در آن به شکایاتشان رسیدگی شود و قانون بر اراده شاه و درباریان مقدم باشد. این خواسته متعالی نشان دهنده ریشه های عمیق عدالت خواهی در فرهنگ اسلامی و ایرانی است.
تاریخ مشروطه سرشار از درس ها و عبرت هاست. نفوذ روشنفکران غرب زده و انحراف نهضت از مسیر اصیل اسلامی و ملی خود و همچنین اعتماد به بیگانگان باعث شد تا مشروطه نتواند به تمام اهداف خود برسد و در نهایت به استبداد رضاخانی منجر شود. بازخوانی این انحرافات برای حفظ دستاوردهای انقلاب اسلامی ضروری است.
دوره مشروطه تنها یک تحول سیاسی نبود بلکه تحولی شگرف در ادبیات و روزنامه نگاری ایران ایجاد کرد. زبان فارسی ساده تر شد و مفاهیمی همچون آزادی وطن و قانون وارد اشعار و نثرهای ادبی گردید. شاعران و نویسندگان بزرگی در این دوره ظهور کردند که صدای رسای ملت شدند.
