صلح امام حسن (ع) که رهبر معظم انقلاب از آن به عنوان «نرمش قهرمانانه» یاد کردهاند، یک تاکتیک الهی و سیاسی بود. در شرایطی که جامعه اسلامی دچار تفرقه شده بود و معاویه با تزویر خود را خلیفه مسلمین میخواند، جنگ نظامی منجر به شکست قطعی حق و نابودی کامل تشیع میشد. امام با هوشمندی، میدان نبرد را از «نظامی» به «سیاسی-فرهنگی» تغییر دادند. ایشان با تحمیل شروطی به معاویه، او را در موضعی قرار دادند که با نقض آنها، عدم مشروعیتش برای همگان ثابت شود.
یکی از مهمترین دلایل پذیرش صلح، خیانت خواص و فرماندهان سپاه بود. وقتی فرماندهانی که با پول معاویه خریداری شده بودند، قصد دستگیری و تحویل امام به دشمن را داشتند، ادامه جنگ خودکشی بود. امام حسن (ع) با لشکری از هم گسیخته و منافق روبرو بود. در واقع، صلح بر امام «تحمیل» شد، نه اینکه ایشان آن را انتخاب کنند. تاریخ گواهی میدهد که امام تنهاترین سردار بود.
بسیاری از تحلیلگران معتقدند که کربلا در امتداد صلح امام حسن (ع) رخ داد. اگر امام حسن (ع) صلح نمیکردند و در یک جنگ نابرابر کشته میشدند، معاویه با ابزارهای تبلیغاتی خود، شهادت ایشان را وارونه جلوه میداد و اسلام اموی را تثبیت میکرد. صلح امام حسن (ع) فرصتی ۱۰ ساله ایجاد کرد تا نقاب از چهره بنیامیه بیفتد و جامعه برای قیام امام حسین (ع) علیه یزید (که فسقش آشکار بود) آماده شود.
بندهای صلحنامه بسیار زیرکانه تنظیم شده بود. مثلاً شرط «عمل به کتاب خدا و سنت پیامبر» یا «عدم تعیین جانشین». وقتی معاویه تمام این شروط را نقض کرد (یزید را ولیعهد کرد و به علی (ع) دشنام داد)، ماهیت ضد اسلامی حکومت او بر مردم آشکار شد. این سند، پیروزی سیاسی امام حسن (ع) در درازمدت بود.
امام حسن (ع) در پاسخ به معترضان فرمودند: «من دیدم که اکثر مردم از جنگ کراهت دارند... خواستم که خونی از زمین نریزد و شیعیان باقی بمانند». حفظ جان شیعیان خالص نظیر حجر بن عدی و میثم تمار (هرچند بعداً شهید شدند) برای انتقال معارف اهل بیت به نسلهای بعد ضروری بود. این صلح، کشتی طوفانزده شیعه را به ساحل امن رساند.
