در سال سوم هجری، قریش برای انتقام شکست بدر، با لشکری مجهز به سمت مدینه حرکت کرد. پیامبر (ص) پس از مشورت، تصمیم گرفتند در دامنه کوه احد با دشمن روبرو شوند. ایشان آرایش نظامی دقیقی چیدند و گروهی از تیراندازان را بر روی تپهای مستقر کردند و اکیداً دستور دادند که تحت هیچ شرایطی (چه پیروزی و چه شکست) تنگه را رها نکنند.
جنگ آغاز شد و مسلمانان با رشادت حمزه و علی (ع) دشمن را عقب راندند. مشرکان پا به فرار گذاشتند و غنائم بر زمین ماند. تیراندازان با دیدن این صحنه، به طمع جمعآوری غنائم و با تصور پایان جنگ، برخلاف دستور صریح پیامبر، سنگر خود را ترک کردند. تنها فرمانده آنها و چند نفر معدود باقی ماندند.
خالد بن ولید که در کمین بود، با مشاهده خالی شدن تنگه، با سوارهنظام خود از پشت به مسلمانان حمله کرد. همزمان فراریان قریش نیز بازگشتند. سپاه اسلام در محاصره افتاد، نظم از هم پاشید، حمزه سیدالشهدا به شهادت رسید و جان پیامبر (ص) به شدت به خطر افتاد. شایعه کشته شدن پیامبر نیز روحیه بسیاری را درهم شکست.
در این هیاهو، اکثر صحابه فرار کردند و تنها عده انگشتشماری ماندند. علی (ع) چون پروانهای گرد شمع وجود پیامبر میچرخید و از ایشان دفاع میکرد. جبرئیل در همین جنگ ندا داد: «لا فتی الا علی، لا سیف الا ذوالفقار». فداکاری نسیبه (بانوی امدادگر) نیز در دفاع از پیامبر در تاریخ ثبت شده است.
اگرچه احد یک شکست نظامی محسوب میشد، اما یک پیروزی تربیتی بزرگ بود. مسلمانان دریافتند که رمز پیروزی، اطاعت بیچون و چرا از رهبری و دوری از دنیاطلبی است. خداوند در آیات سوره آل عمران، به کالبدشکافی دقیق این واقعه پرداخت تا درسی ابدی برای امت اسلام باشد.
