وصیتنامه امیرالمؤمنین علی (ع) در بستر شهادت، تنها یک وصیت خانوادگی نیست، بلکه منشوری ابدی برای تمام بشریت است. در لحظاتی که زهر شمشیر ابن ملجم تمام بدن مبارک ایشان را فرا گرفته بود، امام با آرامشی الهی، نه به فکر انتقام بود و نه درگیر درد جسمانی. کلام ایشان سرشار از دغدغه برای هدایت جامعه، رسیدگی به محرومان، حفظ وحدت و اجرای دقیق عدالت حتی در مورد قاتل خویش بود. این وصیتنامه عصاره تمام آموزههایی است که علی (ع) در طول عمر شریفشان برای استقرار آن مبارزه کردند.
یکی از برجستهترین بخشهای این وصیتنامه، تاکید مکرر امام بر حقوق اجتماعی است. عبارت «الله الله فی الایتام» (خدا را خدا را در مورد یتیمان)، فریادی است که از عمق جان پدری مهربان برمیخیزد. امام (ع) نگران است که مبادا پس از او، یتیمان کوفه و جامعه اسلامی بیپناه بمانند. همچنین سفارش اکید به همسایگان و قرآن، نشاندهنده اهمیت روابط اجتماعی سالم و عملگرایی دینی در مکتب علوی است.
اوج عظمت روحی امام علی (ع) در نحوه برخورد با قاتلش نمایان میشود. در حالی که معمولاً در چنین شرایطی احساسات غلبه میکند، امام با منطقی الهی میفرمایند: «یک ضربه در برابر یک ضربه». ایشان از هرگونه افراط، خشونت کور و انتقامجویی قبیلهای پرهیز میدهند و حتی نگران آب و غذای قاتل خود هستند. این رفتار، عالیترین درس حقوق بشر و کرامت انسانی است که تاریخ به خود دیده است.
