در دورانی که امام حسن عسکری (ع) در پادگان نظامی سامرا محصور بودند و امکان سفر یا دیدار عمومی نداشتند، «سازمان وکالت» نقش شریانهای حیاتی بدن تشیع را ایفا میکرد. این شبکه پیچیده و سری، خون حیاتبخش (پیامها و وجوهات) را بین قلب (امام) و اعضا (شیعیان) به گردش درمیآورد. بدون این شبکه، جامعه شیعه که در گستره وسیعی از ایران تا آفریقا پراکنده بود، دچار گسست و فراموشی میشد.
یکی از شگفتیهای شبکه وکالت، سیستم امنیتی پیشرفته آن بود. عثمان بن سعید، وکیل ارشد امام، خود را به عنوان فروشنده روغن جا زده بود و وجوهات و نامهها را در ظرفهای روغن جاسازی و به خانه امام میبرد. استفاده از اسم رمز، نوشتن نامهها بدون نام فرستنده، و دیدارهای خیابانی کوتاه، تاکتیکهایی بود که باعث شد دستگاه عریض و طویل جاسوسی عباسی نتواند این شبکه را متلاشی کند.
شبکه وکالت در زمان امام عسکری (ع) کارکردی فراتر از زمانهای قبل پیدا کرد: «آمادهسازی برای غیبت». وکلا وظیفه داشتند مردم را عادت دهند که بدون دیدار مستقیم امام، مشکلاتشان را حل کنند. وقتی امام عسکری (ع) مردم را به عثمان بن سعید ارجاع میدادند، در واقع داشتند جایگاه «نیابت» را تثبیت میکردند. همین ساختار بود که بلافاصله پس از شهادت امام، توانست بحران رهبری را مدیریت کند و عثمان بن سعید را به عنوان نایب خاص امام زمان (عج) معرفی نماید.
حکومتهای جور همواره سعی داشتند با تحریم اقتصادی، مخالفان را به زانو درآورند. شبکه وکالت با جمعآوری دقیق خمس و زکات، یک نظام اقتصادی مستقل برای شیعه ایجاد کرد. این استقلال مالی باعث میشد حوزههای علمیه، فقرا و خانوادههای زندانیان شیعه تأمین شوند و نیازی به کمکهای دولتی نداشته باشند. قدرت مالی وکلا به حدی بود که میتوانستند پروژههای بزرگ فرهنگی و اجتماعی را در خفا مدیریت کنند.
در زمان امام عسکری (ع)، شهر قم با حضور وکیل قدرتمندی چون «احمد بن اسحاق اشعری»، به مرکز فرماندهی شیعه در ایران تبدیل شد. امام توجه ویژهای به قم داشتند و مکاتبات زیادی با وکلای این شهر انجام میدادند. اعتماد امام به وکلای قم به حدی بود که آنان را محرم راز تولد حضرت مهدی (عج) قرار دادند. این تمرکززدایی از عراق به ایران، بقای تشیع را در قرنهای بعد تضمین کرد.
