مراسم «شاهحسینگویان» که در گویش محلی «شاخسی» نامیده میشود، منحصر به فردترین آیین عزاداری در آذربایجان و تبریز است. در این مراسم، عزاداران چوبدستیهایی (نماد شمشیر) را در دست میگیرند و با حرکات موزون و کوبنده، نظمی رژه گونه را به نمایش میگذارند. این حرکت نمادی از آمادگی رزمی برای یاری امام حسین (ع) است. فریادهای بلند «شاخصی» (شاه حسین) و «واخصی» (وای حسین) که به صورت متناوب توسط دستهها تکرار میشود، لرزه بر اندام هر بینندهای میاندازد.
بازار تاریخی تبریز، بزرگترین بازار سرپوشیده جهان، در دهه آخر صفر حال و هوایی متفاوت دارد. تیمچه مظفریه و دالانهای بازار سیاهپوش میشوند و حجرهها تعطیل میگردند. دستهجات عزاداری محلات قدیمی تبریز طبق یک برنامه زمانبندی دقیق و سنتی، وارد بازار شده و به عزاداری میپردازند. نکته جالب توجه این است که در بازار، طبل و سنج نواخته نمیشود و تنها صدای سینهزنی و نوحههای سوزناک ترکی شنیده میشود.
مداحی و مرثیهسرایی در تبریز جایگاه ویژهای دارد. اشعار ترکی آذری به دلیل غنای عاطفی و حماسی، تاثیری عمیق بر شنونده دارند. شاعران بزرگی مانند نیر تبریزی و عابد، گنجینهای از ادبیات عاشورایی را خلق کردهاند. سبک عزاداری تبریزیها ترکیبی از حماسه و عاطفه است؛ جایی که غیرت اباالفضلی با اشک زینبی در هم میآمیزد.
هیئتهای تبریز (مانند هیئت عجم، زنجیرزنان، سینهزنان) دارای ساختار و نظم خاصی هستند. هر محله هیئت خود را دارد و ترتیب حرکت دستهها در بازار از قرنها پیش تعیین شده است. احترام به پیشکسوتان، رعایت نظافت شهر و پرهیز از بدعتهای نادرست، از ویژگیهای بارز عزاداری در شهر تبریز است.
با نزدیک شدن به روزهای پایانی ماه صفر و شهادت امام رضا (ع)، هیئتهای تبریز با شور و حال خاصی عزاداری میکنند. بسیاری از مردم تبریز نیز در این ایام با پای پیاده یا در قالب کاروانهای زیارتی راهی مشهد مقدس میشوند تا عرض ارادت خود را به امام هشتم نشان دهند، اما آنها که میمانند، شهر را به مشهدی دیگر تبدیل میکنند.
