سنت قربانی کردن ریشه در آزمون بزرگ الهی دارد که حضرت ابراهیم (ع) مأمور شد فرزندش اسماعیل را قربانی کند. این عمل نشاندهنده اوج تسلیم و بندگی در برابر پروردگار است. خداوند پس از اثبات اخلاص ابراهیم، قوچی را فرستاد تا به جای اسماعیل ذبح شود. از آن زمان، این سنت به عنوان یکی از شعائر مهم حج و عید اضحی باقی ماند تا مسلمانان با قربانی کردن دام، نفس اماره خود را قربانی کرده و تقرب به خدا را تمرین کنند.
در فقه اسلامی، حیوانی که برای قربانی انتخاب میشود باید دارای ویژگیهای خاصی باشد. این حیوان باید از سه دسته شتر، گاو یا گوسفند (شامل بز) باشد. سلامت کامل جسمانی شرط اصلی است؛ حیوان نباید کور، لنگ، بسیار لاغر یا بیمار باشد. همچنین سن حیوان نیز مشخص شده است، به طور مثال گوسفند باید حداقل یک سال را تمام کرده باشد. این دقت در انتخاب، نشاندهنده اهمیت تقدیم بهترینها به درگاه الهی است.
طبق روایات اسلامی و سیره پیامبر اکرم (ص)، مستحب است گوشت قربانی به سه قسمت تقسیم شود. یک سهم برای مصرف خانواده خود قربانیکننده، یک سهم برای هدیه دادن به دوستان و بستگان (حتی اگر نیازمند نباشند) و سهم سوم برای فقرا و نیازمندان. این روش تقسیم باعث میشود هم برکت به سفره خانواده بیاید، هم پیوندهای دوستی محکم شود و هم گرهی از کار نیازمندان باز شود.
اسلام برای ذبح حیوان آداب دقیقی دارد که هم جنبه فقهی و هم جنبه اخلاقی دارد. استفاده از چاقوی تیز برای کم کردن درد حیوان، دادن آب به حیوان قبل از ذبح، نبردن حیوان به مسلخ با خشونت و ذبح نکردن در مقابل چشم سایر حیوانات از دستورات اکید است. همچنین رو به قبله بودن و ذکر نام خدا (بسم الله) شرط حلال شدن گوشت است که به عمل ذبح جنبه عبادی میدهد.
قربانی کردن در عید اضحی تنها یک عمل فردی نیست، بلکه کارکرد اجتماعی قوی دارد. در این روز، فقرا که شاید در طول سال کمتر به گوشت دسترسی دارند، بهرهمند میشوند. همکاری مردم در ذبح، بستهبندی و توزیع گوشت، روحیه تعاون و همبستگی را در جامعه تقویت میکند. در ایران اسلامی، این سنت با شکوه خاصی برگزار میشود و خیریهها نقش مهمی در رساندن نذورات به دست صاحبان اصلی آن دارند.
