بیستم شوال سال ۱۷۹ هجری قمری، نقطه عطفی تلخ در تاریخ امامت است. هارون الرشید، خلیفه مقتدر و ظالم عباسی، که حضور امام کاظم (ع) در مدینه را خطری برای حکومت خود میدید، در سفر حج دستور بازداشت ایشان را صادر کرد. امام را مستقیماً از مسجدالنبی و از کنار قبر پیامبر (ص) ربودند و به سمت عراق (بصره و سپس بغداد) تبعید کردند. این آغاز دورانی بود که امام سالها در زندانهای مختلف محبوس ماندند.
لحظه جدا شدن امام از خانواده و شهر آباء و اجدادیشان، بسیار دردناک بود. نقل شده است که امام کاظم (ع) نگاهی حسرتبار به قبر رسول خدا (ص) انداختند و از ظلم امت شکایت کردند. وداع ایشان با فرزند برومندشان علی بن موسی الرضا (ع)، آخرین دیدار ظاهری این پدر و پسر بود. امام رضا (ع) پس از تبعید پدر، بار مسئولیت اداره شیعیان را در مدینه بر دوش گرفتند.
هارون الرشید با تبعید امام، چند هدف شوم را دنبال میکرد: اول، قطع ارتباط مستقیم امام با بدنه جامعه شیعه در حجاز. دوم، تحت نظر گرفتن کامل فعالیتهای امام در پایتخت حکومت (بغداد). سوم، شکستن قداست و جایگاه اجتماعی حضرت. اما امام با رفتار الهی خود در زندان، تمام این نقشهها را نقش بر آب کرد و حتی زندانبانان را شیفته خود ساخت.
امام کاظم (ع) پس از ورود به عراق، ابتدا در بصره زندانی شدند. سپس به بغداد منتقل و در زندانهای فضل بن ربیع و فضل بن یحیی نگهداری شدند. آخرین و سختترین زندان، سیاهچال سندی بن شاهک بود. حضرت در تمام این سالها با روزهداری و عبادت، زندان را به خلوتگاه انس با خدا تبدیل کردند و لقب «عبد صالح» را جاودانه ساختند.
اگرچه این تبعید ظاهراً محدودیت بود، اما باعث شد نور امامت در قلب خلافت عباسی بتابد. بسیاری از بزرگان و حتی درباریان در بغداد با فضائل امام آشنا شدند. همچنین مظلومیت امام کاظم (ع)، چهره واقعی و نفاقآلود بنیعباس را برای مردم آشکار کرد و زمینه را برای رسوایی ابدی آنان فراهم ساخت.
