تعزیه یا شبیهخوانی، نمایشی آیینی و مذهبی است که در آن واقعه کربلا و مصائب اهل بیت (ع) توسط بازیگرانی که «شبیهخوان» نامیده میشوند، بازسازی میشود. این هنر که در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو نیز ثبت شده است، ترکیبی از نمایش، شعر، موسیقی و طراحی لباس است. تعزیه ریشه در آیینهای سوگواری کهن ایرانیان (مانند سوگ سیاوش) دارد که پس از اسلام با فرهنگ عاشورا عجین شد.
در تعزیه، رنگها زبان گویایی دارند. رنگ «سبز» نماد اهل بیت، پاکی و قداست است که توسط اولیاخوانان پوشیده میشود. رنگ «سرخ» نماد خون، جنگ و شقاوت است که اشقیاخوانان (شمر، یزید) میپوشند. رنگ «زرد» نماد تردید (مانند حر قبل از توبه) و رنگ «سفید» نماد کفن و شهادتطلبی است. رنگ «سیاه» نیز نشانه عزاست.
برخلاف تئاتر معمولی، دیالوگها در تعزیه به صورت منظوم (شعر) است. اولیاخوانان اشعار را در دستگاههای موسیقی ایرانی (مانند شور، چهارگاه، ماهور) میخوانند که به آن «تحریر» میگویند. در مقابل، اشقیاخوانان اشعار را با صدای بلند، خشن و ناموزون ادا میکنند که به آن «اشتلم» یا پرخاش میگویند. این تضاد صوتی، تقابل حق و باطل را نشان میدهد.
در تعزیه از نمادهای ساده برای بیان مفاهیم بزرگ استفاده میشود. مثلاً یک تشت آب نماد رود فرات، یک شاخه درخت نماد نخلستان، و چرخیدن دور میدان نماد طی کردن مسافت طولانی و سفر است. این نوع نمایش، بر پایه قراردادهای ذهنی بین بازیگر و تماشاگر شکل میگیرد.
تعزیه تنها یک نمایش نیست؛ بلکه آیینی برای همبستگی اجتماعی و تخلیه هیجانات مذهبی است. مردمی که دور سکوی تعزیه (تکیه) جمع میشوند، خود را بخشی از واقعه حس میکنند و با گریه و دعا، در ثواب یاری امام شریک میشوند.
