بانکداری اسلامی یا بانکداری بدون ربا، نظامی مالی است که بر اساس قوانین فقه اسلامی (شریعت) بنا شده است. اصل بنیادین این سیستم، ممنوعیت دریافت و پرداخت بهره (ربا) است. در عوض، بر مشارکت در سود و زیان، داد و ستد واقعی و سرمایهگذاری در تولید و خدمات تأکید دارد. هدف نهایی، ایجاد عدالت اجتماعی و توزیع عادلانه ثروت در جامعه است.
در تاریخ ۱۰ شهریور سال ۱۳۶۲، قانون عملیات بانکی بدون ربا به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید و از آغاز سال ۱۳۶۳ اجرایی شد. این قانون نقطه عطفی در تاریخ اقتصاد ایران بود که نظام بانکی ربوی بجا مانده از دوران طاغوت را به نظامی مبتنی بر عقود اسلامی تغییر داد. به همین مناسبت، دهم شهریور به عنوان روز بانکداری اسلامی نامگذاری شده است.
در بانکداری سنتی (ربوی)، رابطه بانک و مشتری بر اساس قرض و بهره است؛ یعنی پول کالا محسوب میشود. اما در بانکداری اسلامی، پول تنها وسیله مبادله است و ارزش ذاتی برای تولید سود ندارد مگر اینکه به کالا یا خدمات تبدیل شود. روابط بر اساس عقودی مانند مشارکت، مضاربه، اجاره به شرط تملیک و جعاله تنظیم میشود.
یکی از زیباترین جلوههای بانکداری اسلامی، سنت قرضالحسنه است. در این عقد، فرد پولی را بدون چشمداشت سود و تنها برای رضای خدا و رفع نیاز همنوع به دیگری قرض میدهد. بانکهای اسلامی با ترویج این فرهنگ، نقش مهمی در فقرزدایی و کمک به اقشار آسیبپذیر ایفا میکنند.
با وجود گذشت سالها از تصویب قانون، هنوز چالشهایی در اجرای کامل و دقیق بانکداری اسلامی وجود دارد. صوری شدن برخی فاکتورها و پیچیدگی عقود از جمله این مسائل است. با این حال، حرکت به سمت بانکداری دیجیتال و شفافیت بیشتر، و همچنین آموزش کارکنان و مشتریان، میتواند افقهای روشنی را برای تحقق کامل اقتصاد اسلامی رقم بزند.
