مناسبسازی متون به فرآیندی گفته میشود که طی آن محتوای نوشتاری (کتاب، مجله، نامه، وبسایت) به فرمتی تبدیل میشود که برای افراد نابینا و کمبینا قابل استفاده باشد. این فرمتها شامل خط بریل، فایلهای صوتی استاندارد (مانند فرمت DAISY)، فایلهای متنی دیجیتال (Word, HTML) قابل خواندن توسط صفحهخوانها، و چاپ با فونت درشت برای کمبینایان است. هدف اصلی این کار، ایجاد فرصت برابر برای دسترسی به اطلاعات است.
یکی از بزرگترین مشکلات نابینایان در فضای دیجیتال ایران، استفاده گسترده از فایلهای PDF است که به صورت «تصویر» ذخیره شدهاند. نرمافزارهای صفحهخوان (Screen Readers) قادر به خواندن متن درون عکس نیستند. مناسبسازی در اینجا به معنای ارائه فایلهای متنی اصلی یا استفاده از PDFهای لایهباز (Tagged PDF) است که ساختار متن در آنها برای نابینایان قابل تشخیص باشد.
اگرچه کتابهای صوتی دسترسی به محتوا را آسان کردهاند، اما هرگز نمیتوانند جایگزین کامل خط بریل شوند. در کتاب صوتی، املای کلمات، ساختار پاراگرافبندی و علائم نگارشی مشخص نیست. برای متون علمی، ریاضی، قرآن و زبانآموزی، «مناسبسازی بریل» ضروری است تا فرد نابینا بتواند با تمرکز و دقت بالا متن را تحلیل کند. بریل سواد است، اما صوت تنها شنیدن است.
در قانون حمایت از حقوق معلولان جمهوری اسلامی ایران، دولت و دستگاههای ذیربط مکلف شدهاند که امکانات دسترسی به اطلاعات و منابع فرهنگی را برای افراد دارای معلولیت فراهم کنند. این شامل تولید کتابهای بریل و صوتی توسط وزارت ارشاد و کتابخانهها، و دسترسپذیری وبسایتهای دولتی میشود. آگاهی از این قوانین به مطالبهگری صحیح جامعه نابینایان کمک میکند.
با پیشرفت هوش مصنوعی (AI)، افقهای روشنی برای مناسبسازی متون باز شده است. ابزارهای تبدیل گفتار به نوشتار و برعکس، و همچنین سیستمهای پیشرفته OCR که میتوانند متون فارسی را از عکس استخراج کنند، به سرعت در حال بهبود هستند. اما همچنان نظارت انسانی برای اطمینان از دقت و کیفیت متون تبدیل شده، به ویژه در متون تخصصی، ضروری است.
