در فرهنگ اسلامی و بهویژه تشیع، آغاز سال جدید قمری با نام محرم گره خورده است. برخلاف سایر تقویمهای جهان که سال نو را با شادی آغاز میکنند، سال قمری با تغییر رنگ شهر به سیاه و برافراشته شدن پرچمهای عزا شروع میشود. این تقارن زمانی یادآور این نکته است که حیات حقیقی اسلام با ایثار و فداکاری در راه حق زنده مانده است. حلول ماه محرم، فرصتی برای تفکر در فلسفه قیام سیدالشهدا و تجدید بیعت با آرمانهای والای انسانیت، آزادگی و ظلمستیزی است.
تقویم هجری قمری توسط خلیفه دوم و با مشورت حضرت علی (ع) پایهگذاری شد و مبدأ آن هجرت پیامبر اکرم (ص) از مکه به مدینه تعیین گردید. این هجرت نقطه عطفی در تاریخ اسلام بود که به تشکیل اولین حکومت اسلامی منجر شد. سیستم گاهشماری این تقویم بر اساس چرخش ماه به دور زمین است که هر دور کامل حدود ۲۹.۵ روز طول میکشد. به همین دلیل، ماههای قمری ۲۹ یا ۳۰ روزه هستند و کل سال ۳۵۴ یا ۳۵۵ روز است که باعث چرخش ماهها در فصول سال میشود.
با نزدیک شدن به اول محرم، چهره شهرها و محلههای مسلماننشین تغییر میکند. مراسم «طشتگذاری» در برخی مناطق، سیاهپوش کردن مساجد و تکایا، و برپایی ایستگاههای صلواتی از جمله رسوم استقبال از این ماه است. مردم با پوشیدن لباس عزا و شرکت در مجالس روضه، ارادت خود را به خاندان اهل بیت نشان میدهند. این آیینها نه تنها جنبه مذهبی دارند، بلکه کارکرد اجتماعی مهمی در همبستگی و یکدلی جامعه ایفا میکنند.
محرم یکی از چهار ماه حرام در اسلام است. در دوران جاهلیت نیز اعراب جنگ در این ماهها را ممنوع میدانستند. اسلام این سنت را تایید کرد تا فرصتی برای آرامش و امنیت در جامعه فراهم شود. با این حال، فاجعه کربلا در همین ماه حرام رخ داد که نشاندهنده اوج قساوت دشمنان اهل بیت بود که حتی حرمت ماه خدا را نیز شکستند. این تضاد تاریخی، مظلومیت امام حسین (ع) را بیش از پیش نمایان میکند.
آغاز سال قمری با محرم، دعوتی است به تزکیه نفس. همانطور که در بهار طبیعت خانهتکانی میکنیم، در محرم نیز دلتکانی لازم است. اشک ریختن بر مصائب اهل بیت، اگر با معرفت همراه باشد، زنگار گناه را از دل میشوید. مکتب عاشورا درسهای بزرگی همچون ایثار، وفاداری، صبر و رضا به قضای الهی دارد که میتواند الگوی رفتار ما در تمام طول سال جدید باشد.
