این نوحه یکی از ماندگارترین و سوزناکترین اشعار عاشورایی است که سالهاست در شب عاشورا توسط مداحان خوانده میشود. شعر اصلی منسوب به پدر علیاکبر خرمشاهی یا برخی شعرای دوران قاجار است، اما بند معروف «امشبی را شه دین...» سروده محمودخان ملکالشعرا (صبای کاشانی) یا به روایتی نشاط اصفهانی است. این دم، اوج استیصال و درخواست اهل بیت از زمان برای توقف فاجعه را نشان میدهد.
حضرت زینب (س) عالمهای بود که از سرنوشت کربلا آگاه بود. در شب عاشورا، مشاهدهی قلت یاران و کثرت دشمنان، و شنیدن صدای صیقل دادن شمشیرها توسط اصحاب و یا شمشیر تیز کردن جون (غلام ابوذر)، دلشوره ایشان را به اوج رساند. ایشان نگران تنهایی امام و هتک حرمت حرم پیامبر بود.
شب دهم محرم، شبی عجیب در تاریخ است. از خیمههای امام حسین (ع) صدای زمزمه قرآن و مناجات شبیه کندوی زنبور عسل شنیده میشد. یاران در حال شوخی و خنده از شوق شهادت بودند، اما در خیمه زنان، غم و اضطراب حاکم بود. امام حسین (ع) در این شب با زینب کبری (س) گفتگو کرد و او را به صبر دعوت نمود.
در ادبیات، خطاب قرار دادن عناصر طبیعت (جانبخشی) برای بیان احساسات عمیق انسانی مرسوم است. خطاب «مکن ای صبح طلوع» نشاندهنده اوج درماندگی گوینده است که تنها راه نجات را در متوقف شدن زمان میبیند. صبح در اینجا نماد روشنایی نیست، بلکه آغازگر تاریکترین روز تاریخ است.
خواندن این نوحه در پایان مراسم شب عاشورا و نزدیک به سحر، تاثیر روانی عمیقی دارد. عزاداران که ده شب برای حسین (ع) گریستهاند، اکنون حس میکنند به لحظه جدایی و فاجعه رسیدهاند. تکرار ترجیعبند «مکن ای صبح طلوع» همخوانی جمعی و شور عاطفی بینظیری ایجاد میکند.
