پس از خروج پیامبر از مکه و پنهان شدن در غار ثور، ایشان مسیر هجرت را طی کردند و طبق روایات مشهور (به ویژه در منابع اهل سنت و برخی منابع شیعه)، در روز ۱۲ ربیعالاول وارد منطقه قبا در نزدیکی مدینه شدند. مردم یثرب که روزها منتظر ایشان بودند، با شور و شوق فراوان به استقبال آمدند. زنان و کودکان بر روی پشتبامها شعر «طلع البدر علینا» (ماه شب چهارده بر ما طلوع کرد) را میخواندند. این روز یکی از شادترین روزهای تاریخ صدر اسلام است.
پیامبر (ص) پس از توقفی کوتاه در قبا و بنای مسجد قبا (اولین مسجد اسلام)، منتظر ماندند تا حضرت علی (ع) و خانواده ایشان ملحق شوند. سپس وارد شهر مدینه شدند. شتر ایشان در زمینی که متعلق به دو یتیم بود زانو زد و پیامبر دستور دادند آن زمین را بخرند و مسجد النبی را در آنجا بنا کنند. این مسجد به مرکز سیاست، عبادت و قضاوت حکومت اسلامی تبدیل شد.
یکی از اولین اقدامات پیامبر پس از استقرار در مدینه، نوشتن «صحیفه مدینه» (قانون اساسی) بود که حقوق مسلمانان و یهودیان را مشخص میکرد. همچنین ایشان میان مهاجرین (مسلمانان مکه) و انصار (مسلمانان مدینه) پیمان اخوت بستند و هر مهاجر را برادر یک انصار قرار دادند (خودشان با علی (ع) برادر شدند). این شاهکار مدیریتی، جامعهای متحد و قدرتمند ساخت.
پیش از هجرت، نام این شهر «یثرب» بود. اما پس از ورود پربرکت رسول خدا (ص)، این شهر به «مدینة الرسول» (شهر پیامبر) معروف شد که به اختصار «مدینه» نامیده میشود. حضور پیامبر باعث شد بیماریها و دشمنیهای داخلی (جنگهای ۱۲۰ ساله اوس و خزرج) از این شهر رخت بربندد.
هجرت پیامبر و ورود به مدینه چنان اهمیتی داشت که به عنوان مبدأ تاریخ مسلمانان انتخاب شد. این واقعه نشان داد که برای حفظ دین، گاهی باید از تعلقات گذشت و محیط را تغییر داد. مدینه پایگاهی شد که نور اسلام از آنجا به سراسر جهان تابید.
