کنج زندان بلا، ناله می زد آقا / خلصنی یا رب، از این غم ها / ساق پایم شکسته، در غل و زنجیرم / از جداییِ رضا، به خدا می میرم.
زمینه و شور
2
(بند دوم): سندی شاهک پست، سیلی زد بر رویم / ناسزا می گوید، به من و به بویم / مادرم زهرا جان، به دادم برس / در این سیاه چال، ندارم هم نفس.
زمینه و شور
3
(شور): باب الحوائج موسی بن جعفر / قربون اون ناله های آخر / غریب آقام، غریب آقام.
زمینه و شور
4
ای که عالم ریزه خوار سفره ات / جان فدای غربت و آن ناله ات / هفتمین خورشید ولا، یوسف زهرا / کشته زهر جفا، یوسف زهرا.
زمینه و شور
واحد و سنگین
1
یک تابوت و چهار تا حمال / وای از این غربت و این حال / روی جسر بغداد، بدنی افتاده / پسر فاطمه است، که چنین جان داده.
واحد و سنگین
2
کسی نبود گل بریزه رو بدنش / زنجیرها شده بودند کفنش / رضا جان کجایی پدرت رو کشتند / امید و پناه بشرت رو کشتند.
واحد و سنگین
3
چشم به راهه، یه نفر بیاد در رو وا کنه / زندونی رو از قفس رها کنه / اما افسوس که در باز نشد / جز با مرگ، پرواز آغاز نشد.
واحد و سنگین
4
موسی بن جعفر، اسیر زندانه / ذکر لب هاش، آیه های قرآنه / صورتش نیلی شده مثل مادر / ارث برده این نشون رو از کوثر.
واحد و سنگین
دودمه
1
زندانی بغداد شد، راحت زِ رنج و غم / موسی بن جعفر (2) / آمد به بالینش، عیسی مسیح دم / موسی بن جعفر (2).
دودمه
2
بدنِ پاکِ او، مانده به رویِ پل / واویلا واویلا / به جایِ گل نیشِ، زنجیر و غل / واویلا واویلا.
دودمه
شعر روضه ای
1
نای نفس کشیدن، برای من نمانده / این زهر کینه آتش، بر جان من نشانده.
شعر روضه ای
2
پایم توان ندارد، تا که ز جا خیزم / اشکم شبیه باران، بر گونه ها بریزم.
شعر روضه ای
3
هر بار تازیانه، بر پیکرم نشسته / گفتم فدای زهرا، که پهلویش شکسته.
شعر روضه ای
4
معصومه جان نبودی، تا که مرا ببینی / بر خاک تیره اکنون، کنار من نشینی.
شعر روضه ای
5
این کند و این غل و زنجیر، قاتل جان من شد / تاریک خانهِ غم، تمامِ جهان من شد.
شعر روضه ای
جایگاه شعر در هیئات عزاداری
شعر هیئتی، موتور محرک احساسات و عواطف عزاداران است. در شهادت امام کاظم (ع)، اشعاری که به تصویرسازی فضای زندان، تاریکی، تنهایی و شکنجه می پردازند، بیشترین تأثیر را دارند. مداحان با استفاده از سبک های مختلف (زمینه، واحد، شور)، زوایای مختلف مظلومیت امام را بیان می کنند و مستمع را به فضای بغدادِ آن دوران می برند.
مضامین اصلی نوحه های امام کاظم (ع)
کلیدواژه های اصلی در اشعار این مناسبت عبارتند از: «زندان»، «زنجیر»، «ساق پای شکسته»، «سیلی»، «خلصنی یا رب» (دعای نجات)، «رضا جان» و «معصومه جان». شاعران آیینی با ترکیب این کلمات، تابلوهایی از رنج و استقامت را ترسیم می کنند. اشاره به تشییع جنازه غریبانه روی پل بغداد نیز از ترجیع بندهای اصلی این اشعار است.
گریز به کربلا در شعر
شعر هیئتی موفق، شعری است که پیوندی با کربلا داشته باشد. در نوحه های امام کاظم (ع)، معمولاً شاعران گریزی به اسیری حضرت زینب (س) یا گودال قتلگاه می زنند. مقایسه بدن سالم امام کاظم (روی پل) با بدن پاره پاره امام حسین (ع) (توسط اسب ها)، اوج روضه در اشعار است.
سبک های سینه زنی
برای شهادت امام کاظم (ع)، سبک های «واحد سنگین» که با ریتم آرام و حزن انگیز خوانده می شوند، تناسب بیشتری با فضای زندان و مناجات دارند. اما در پایان مجلس، سبک های «شور» با ذکر «یا باب الحوائج» انرژی معنوی خاصی به عزاداران می بخشد و فضا را برای دعا و توسل آماده می کند.
زبان حال امام
بیشتر اشعار هیئتی در این روز، «زبان حال» هستند؛ یعنی شاعر از زبان امام کاظم (ع) با خدا، مادرش حضرت زهرا (س) یا فرزندش امام رضا (ع) سخن می گوید. این تکنیک باعث می شود عزادار احساس نزدیکی بیشتری با امام کند و درد ایشان را ملموس تر حس نماید.
سوالات متداول
بهترین سبک برای نوحه امام کاظم چیست؟
سبک زمینه و واحد سنگین که سوزناک باشد و غربت زندان را منتقل کند.
در شعر هیئت به کدام شکنجه بیشتر اشاره می شود؟
به خرد شدن استخوان ساق پا بر اثر سنگینی و تنگی حلقه زنجیر.
دودمه چیست و چه کاربردی دارد؟
شعری دو بخشی است که میاندار و سینه زنان به صورت رفت و برگشت می خوانند و معمولاً در اوج مراسم سینه زنی استفاده می شود.
آیا شعر باید حتما وزن و قافیه داشته باشد؟
بله، برای مداحی و سینه زنی، وزن و ریتم (عروض) ضروری است تا بتوان روی آن آهنگ گذاشت.
مشهورترین شاعران نوحه سرا چه کسانی هستند؟
شاعرانی مثل سازگار، انسانی، برقعی و لطیفیان اشعار بسیار قوی در این زمینه دارند.
چرا در شعر امام کاظم از حضرت زهرا یاد می شود؟
چون سیلی خوردن امام کاظم در زندان، یادآور سیلی خوردن حضرت زهرا (س) در کوچه های مدینه است.
آیا می توان شعر را به زبان محلی خواند؟
بله، نوحه های ترکی، لری و عربی برای امام کاظم (ع) بسیار سوزناک و پرطرفدار هستند.
محتوای شور پایانی چه باشد؟
ذکر فضایل امام، لقب باب الحوائج و توسل برای برآوردن حاجات و ظهور امام زمان.
چگونه شعر مناسب هیئت پیدا کنیم؟
از سایت های تخصصی اشعار مذهبی یا کانال های شاعران آیینی معتبر.
نقش ریتم در انتقال غم چیست؟
ریتم آرام و کشیده (مثل دشتی) غم را بیشتر منتقل می کند، برخلاف ریتم تند که حماسی است.