حضرت علی بن موسی الرضا (ع) در یازدهم ذیالقعده سال ۱۴۸ هجری قمری در مدینه منوره دیده به جهان گشودند. پدر بزرگوارشان امام موسی کاظم (ع) و مادرشان بانویی پاکدامن به نام نجمه خاتون بودند. ایشان در محیطی سرشار از علم و معنویت رشد کردند و پس از شهادت پدر در سال ۱۸۳ هجری، بار سنگین امامت را در سن ۳۵ سالگی بر دوش گرفتند. دوران حضور ایشان در مدینه، دورانی طلایی برای تربیت شاگردان و تبیین معارف اسلامی بود.
در سال ۲۰۰ هجری، مأمون عباسی برای کنترل نفوذ امام و مشروعیت بخشیدن به حکومت متزلزل خود، امام را به اجبار از مدینه به مرو (پایتخت آن زمان) فراخواند. این سفر که «هجرت رضوی» نامیده میشود، مسیر تاریخ ایران را تغییر داد. امام در مسیر خود، به ویژه در شهر نیشابور با بیان حدیث معروف «سلسلة الذهب»، شرط توحید واقعی را پذیرش ولایت اهل بیت معرفی کردند و پایههای تشیع را در ایران محکم نمودند.
مأمون با تهدید به قتل، مقام ولایتعهدی را به امام تحمیل کرد. هدف او این بود که امام را درباری و دنیاطلب نشان دهد و علویان را آرام کند. اما امام رضا (ع) با هوشمندی شرط کردند که در هیچ امر حکومتی، عزل و نصب و قضاوت دخالت نکنند. این شرط، نقشه مأمون را خنثی کرد و نشان داد که امام این مقام را به رسمیت نمیشناسند و تنها از روی اجبار در دربار حضور دارند.
یکی از برجستهترین فصول زندگی امام رضا (ع)، مناظرات علمی ایشان با رهبران ادیان مختلف (مسیحی، یهودی، زرتشتی و صابئین) و متکلمان فرقههای اسلامی در کاخ مأمون بود. مأمون امیدوار بود امام در پاسخگویی درماند، اما دانش بیکران امام و تسلط ایشان به کتب آسمانیِ خودِ مناظرهکنندگان، باعث شکست رقبا و اثبات حقانیت اسلام شد. به همین دلیل لقب «عالم آل محمد» زیبنده ایشان است.
سرانجام مأمون که از محبوبیت روزافزون امام و شکست نقشههایش به خشم آمده بود، در آخر ماه صفر سال ۲۰۳ هجری، امام را با انگور یا انار مسموم به شهادت رساند. پیکر مطهر ایشان در باغ حمید بن قحطبه در روستای سناباد (مشهد فعلی) به خاک سپرده شد. شهادت ایشان نه تنها نور هدایت را خاموش نکرد، بلکه مرقد ایشان را به کانون توجه میلیونها عاشق و پناهگاه دلشکستگان در طول قرنها تبدیل نمود.
