روزی پرندگان جهان گرد هم آمدند و گفتند: هر کشوری پادشاهی دارد، چرا ما پادشاهی نداریم؟ بیایید پادشاهی برای خود برگزینیم. هدهد که داناترین آنها بود، پیش آمد و گفت: ما پادشاهی داریم به نام سیمرغ که در پشت کوه قاف زندگی میکند. اما رسیدن به او کار آسانی نیست و راهی پر از خطر دارد. پرندگان با شنیدن وصف سیمرغ، مشتاق دیدار او شدند و سفر بزرگ خود را آغاز کردند.
آغاز سفر
هفت وادی پر خطر
1
پرندگان به رهبری هدهد به راه افتادند. اما راه طولانی و سخت بود. آنها باید از هفت وادی (مرحله) میگذشتند: طلب، عشق، معرفت، استغنا، توحید، حیرت، و فقر و فنا. در هر مرحله، گروهی از پرندگان به دلیل سختی راه، ترس، گرسنگی یا دلبستگی به دنیا از ادامه مسیر باز ماندند و یا جان خود را از دست دادند. بلبل به عشق گل ماند، طاووس به هوای پرهای زیبایش، و باز به هوای قدرت.
هفت وادی پر خطر
پایان سفر و راز سیمرغ
1
از آن هزاران پرنده که سفر را آغاز کرده بودند، تنها سی پرنده (سی مرغ) با تنی رنجور و خسته به انتهای مسیر و بارگاه سیمرغ رسیدند. وقتی به قله قاف رسیدند و در آینه حق نگریستند، حقیقتی شگفتانگیز را دریافتند. آنها دیدند که سیمرغی که به دنبالش بودند، در واقع خودِ آنها هستند. آنها «سی مرغ» بودند که با یکی شدن و پاک شدن از خود، به «سیمرغ» تبدیل شده بودند. آنها فهمیدند که خدا در درون آنهاست و جدایی میان خالق و مخلوق نیست.
پایان سفر و راز سیمرغ
پیام داستان
1
داستان سیمرغ عطار، زیباترین تمثیل عرفانی برای بیان «وحدت وجود» و سفر انسان به سوی کمال است. این داستان به ما میآموزد که برای رسیدن به حقیقت، باید از منیّت و دلبستگیهای دنیوی گذشت. سختیهای راه (هفت شهر عشق) برای خالص کردن روح انسان است. در نهایت، انسان درمییابد که گنجی که در بیرون جستجو میکرد، در ویرانه دل خودش پنهان بوده است.
پیام داستان
نکات آموزنده
1
۱. رهبر و راهنما (هدهد) در مسیر زندگی ضروری است. ۲. بسیاری از افراد در ابتدای راه پرشورند اما در سختیها جا میزنند. ۳. دلبستگیهای دنیوی بزرگترین مانع کمال هستند. ۴. حقیقت در دوردستها نیست، در درون خود ماست. ۵. وحدت و همدلی (سی مرغ شدن) شرط رسیدن به سیمرغ است.
نکات آموزنده
تمثیل پرندگان در منطقالطیر
در داستان سیمرغ، هر پرنده نماد یک تیپ شخصیتی انسان است. هدهد نماد پیر و مرشد راهنماست. بلبل نماد عاشقان ظاهری و زمینی، طوطی نماد انسانهای ظاهربین و تقلیدکار، طاووس نماد اهل ریا و بهشتطلبان، و عقاب نماد جاهطلبان است. عطار با این تمثیلها نشان میدهد که چه موانعی در درون انسانها باعث میشود که از جستجوی حقیقت باز بمانند.
کوه قاف کجاست؟
در ادبیات عرفانی و اساطیری ایران، کوه قاف مکانی مقدس و دوردست است که آشیانه سیمرغ (حقیقت مطلق) میباشد. قاف نماد مرز بین عالم مادی و عالم معناست. رسیدن به قاف، به معنای عبور از مادیت و رسیدن به روحانیت است. در داستان عطار، قاف مکانی جغرافیایی نیست، بلکه مقامی معنوی است که سالک باید به آن دست یابد.
سیمرغ؛ شاهکار ادبیات عرفانی
بازی زبانی عطار با کلمات «سیمرغ» (نام پرنده افسانهای) و «سی مرغ» (تعداد پرندگان باقیمانده) یکی از شاهکارهای ادبیات جهان است. این جناس، اوج اندیشه وحدت وجود را نشان میدهد. پیام این است که کثرت (سی مرغ) در نهایت به وحدت (سیمرغ) ختم میشود، اگر که «من» و «ما» از میان برداشته شود.
هفت شهر عشق (هفت وادی)
مسیر رسیدن به سیمرغ از هفت وادی میگذرد که نماد مراحل سیر و سلوک عرفانی است. ۱. طلب (خواستن)، ۲. عشق (اشتیاق)، ۳. معرفت (شناخت)، ۴. استغنا (بینیازی)، ۵. توحید (یگانگی)، ۶. حیرت (سرگردانی مقدس)، ۷. فقر و فنا (نیستی در حق). عطار معتقد است انسان برای کمال باید این مراحل دشوار را طی کند.
تأثیر داستان بر ادبیات جهان
داستان کنفرانس پرندگان (The Conference of the Birds) یا همان منطقالطیر، تأثیر عمیقی بر ادبیات جهان گذاشته است. خورخه لوئیس بورخس، نویسنده بزرگ آرژانتینی، این داستان را یکی از برترین تمثیلهای جهان میداند. این اثر نشاندهنده ظرفیت بالای ادبیات فارسی در بیان مفاهیم عمیق فلسفی در قالب داستان است.
سوالات متداول
خلاصه داستان سیمرغ عطار چیست؟
داستان سفر هزاران پرنده به رهبری هدهد برای یافتن پادشاهشان سیمرغ است که پس از گذر از هفت مرحله سخت، تنها سی پرنده میمانند و میفهمند خودشان سیمرغ هستند.
چرا فقط سی پرنده ماندند؟
بقیه پرندگان در طول مسیر به دلیل سختیها، ترس، گرسنگی یا دلبستگیهای دنیوی جان دادند یا منصرف شدند.
هدهد نماد چه کسی است؟
هدهد نماد راهنما، مرشد کامل یا پیامبری است که راه رسیدن به حق را میداند و دیگران را هدایت میکند.
سیمرغ در عرفان نماد چیست؟
نماد خداوند، حقیقت مطلق و ذات یگانه هستی است.
هفت وادی عطار کدامند؟
طلب، عشق، معرفت، استغنا، توحید، حیرت، فقر و فنا.
پیام اصلی داستان سیمرغ چیست؟
اینکه خدا در درون انسان است و برای شناخت خدا باید خود را شناخت (من عرف نفسه فقد عرف ربه).
چرا عطار از پرندگان استفاده کرده است؟
چون پرندگان نماد روح انسان هستند که قابلیت پرواز و صعود به آسمان معنویت را دارند.
آیا این داستان واقعی است؟
خیر، این یک داستان تمثیلی (Allegory) است که برای بیان حقایق عرفانی ساخته شده است.
منطقالطیر به چه معناست؟
به معنی «زبان پرندگان» است که برگرفته از قرآن کریم و داستان حضرت سلیمان میباشد.
نام دیگر سیمرغ در ادبیات چیست؟
عنقا (که البته تفاوتهای جزئی دارند اما اغلب به جای هم به کار میروند).