مراسم شام غریبان شهادت امام رضا (ع)، یکی از حزنانگیزترین و در عین حال زیباترین آیینهای حرم مطهر رضوی است. در این شب، بر خلاف همیشه که حرم غرق در نور است، چراغهای صحنهای مرکزی خاموش میشود و تنها نور شمعها روشناییبخش محفل عاشقان است. این تاریکی نمادین، غربت امام هشتم را در دیار طوس تداعی میکند و دلها را میشکند.
آیین خطبهخوانی در حرم مطهر رضوی قدمتی دیرینه (از دوره صفویه) دارد و تنها در دو شب از سال برگزار میشود: شب عاشورا و شب شهادت امام رضا (ع). در این مراسم، خادمان، کفشداران، دربانان و فراشان با لباسهای فرم مخصوص و شمعهایی در دست (لاله)، با نظمی خاص در صحن انقلاب (صحن عتیق) صف میکشند و خطیب آستان قدس، خطبهای بلیغ شامل حمد خدا، صلوات بر معصومین و دعا برای نظام اسلامی قرائت میکند.
حرکت دستهجمعی خادمان که لالههای شمع را در دست دارند، منظرهای روحانی خلق میکند. آنها با چهرههایی غمگین و گامهایی آهسته، از ساختمان دارالولایه یا یکی از رواقها حرکت کرده و به سمت محل برگزاری مراسم میآیند. این حرکت نمادین، گویی تشییع پیکر مطهر امام رئوف است که توسط خادمانش انجام میشود و زائران در دو سوی مسیر با اشک و ناله آنها را همراهی میکنند.
مردم مشهد و زائرانی که از راههای دور و نزدیک آمدهاند، در این شب خود را صاحب عزا میدانند. روشن کردن شمع در جایجای حرم (در مکانهای مجاز)، خواندن زیارت امینالله و توسل به حضرت رضا (ع) برای برآوردن حاجتها، از اعمال رایج این شب است. بسیاری از زائران پیاده که روزها در راه بودهاند، خستگی خود را با شرکت در این مراسم فراموش میکنند.
این مراسم فراتر از یک عزاداری ساده، نمایشگر فرهنگ و تمدن شیعی در ایران است. نظم و انضباط خادمان، محتوای غنی خطبهها و مشارکت میلیونی مردم، نشاندهنده عمق نفوذ محبت اهل بیت در دل ایرانیان است. ثبت این آیین در فهرست میراث معنوی کشور، بر اهمیت حفظ و تداوم آن تاکید دارد.
