شب آخر ماه مبارک رمضان، شب جمع بندی و محاسبه نفس است. این شب که به شب وداع معروف است، زمان خداحافظی با سفره گسترده رحمت الهی است. مومنان در این شب با دلی لرزان از بیم عدم قبولی اعمال و امیدوار به فضل الهی، دست به دعا برمیدارند تا اگر در طول ماه کوتاهی کرده اند، در این لحظات پایانی جبران شود.
یکی از مهمترین اعمال این شب، خواندن دعای چهل و پنجم صحیفه سجادیه است. امام زین العابدین (ع) در این دعا با عباراتی بسیار لطیف و عاشقانه با ماه رمضان سخن میگویند. ایشان ماه رمضان را «عید اولیای خدا» مینامند و از رفتن آن اظهار دلتنگی میکنند. خواندن این دعا با توجه به معانی، روح انسان را صیقل میدهد.
شب آخر رمضان، مقدمه عید فطر است. غسل کردن، کوتاه کردن ناخن و پیرایش، و کنار گذاشتن زکات فطره از اعمالی است که انسان را برای ورود به روز عید و نماز باشکوه فطر آماده میکند. پرداخت زکات فطره پیش از نماز، واجب و تکمیل کننده روزه است.
در این شب شایسته است انسان مروری بر اعمال سی روز گذشته خود داشته باشد. آیا اخلاقش تغییر کرده است؟ آیا بر هوای نفس مسلط شده است؟ اگر پیشرفتی حاصل شده خدا را شکر کند و اگر غفلتی بوده، توبه نماید.
یکی از دعاهای مهم در لحظات وداع، درخواست عمر با عزت برای درک ماه رمضان های آینده است. روایات میفرمایند کسی که از ماه رمضان خارج شود و آمرزیده نشود، بسیار زیانکار است، مگر آنکه عرفه را درک کند.
