در ساختار نیروی هوایی، خلبانان نوک پیکان حمله هستند، اما کسانی که این پیکان را تیز و آماده نگه میدارند، کارکنان فنی و مهندسی (که در قدیم همافر نامیده میشدند) هستند. یک هواپیمای جنگنده برای هر ساعت پرواز، نیازمند دهها ساعت نفر-ساعت کار تعمیراتی و بازرسی دقیق است. این متخصصان با دانش فنی بالا در زمینههای الکترونیک، مکانیک، پیشرانه و تسلیحات، تضمین میکنند که هواپیما در شرایط ایمن و عملیاتی قرار دارد.
نقش تاریخی همافران در انقلاب
همافران قشری تحصیلکرده و فنی در ارتش شاهنشاهی بودند که اغلب دورههای تخصصی را در آمریکا و انگلیس گذرانده بودند. با این حال، به دلیل آگاهی سیاسی و نارضایتی از ساختار طبقاتی ارتش، آنها پیشگام پیوستن به انقلاب شدند. حرکت شجاعانه آنها در ۱۹ بهمن ۵۷ و بیعت با امام، سد ترس را در ارتش شکست و به عنوان نقطه عطفی در تاریخ انقلاب ثبت شد. به همین دلیل روز نیروی هوایی با نام همافران گره خورده است.
چالشهای نگهداری هواپیما در تحریم
پس از انقلاب و شروع جنگ تحمیلی، ایران با تحریم کامل نظامی روبرو شد. کشورهای سازنده هواپیما (مثل آمریکا برای F-14 و F-4) هیچ قطعهای به ایران نمیدادند. اینجا بود که هنر و نبوغ مهندسان فنی و همافران آشکار شد. آنها با مهندسی معکوس، ساخت قطعات جایگزین و تعمیرات سنگین که پیش از آن فقط توسط مستشاران خارجی انجام میشد، ناوگان نیروی هوایی را در تمام طول جنگ و سالهای پس از آن سرپا نگه داشتند.
جهاد خودکفایی و نهضت قطعهسازی
فشار نیازهای جنگی باعث شکلگیری «جهاد خودکفایی» در نیروی هوایی شد. این نهاد که با ابتکار رهبر معظم انقلاب (که آن زمان نماینده امام در ارتش بودند) تاسیس شد، بستری برای متخصصان فنی بود تا خلاقیت خود را بروز دهند. امروزه این نهاد توانسته است پیچیدهترین تعمیرات اساسی (اورهال) هواپیماهای شرقی و غربی را در داخل کشور انجام دهد و حتی به دانش ساخت هواپیما دست یابد.
سختی کار در خط پرواز
کار در بخش فنی و نگهداری (Maintenance) یکی از مشاغل سخت و زیانآور است. این پرسنل باید در گرمای طاقتفرسای تابستان و سرمای استخوانسوز زمستان در فضای باز (رمپ پروازی) یا آشیانههای پر سروصدا کار کنند. تماس مداوم با مواد شیمیایی، سوخت هواپیما و روغنهای هیدرولیک، و همچنین استرس ناشی از مسئولیت جان خلبان، فشار کاری بالایی را به این عزیزان وارد میکند.
سوالات متداول
همافر یعنی چه؟
همافر درجهای در ارتش سابق بود برای متخصصان فنی با تحصیلات دیپلم و بالاتر که دورههای تخصصی هواپیمایی را گذرانده بودند.
آیا الان درجه همافری داریم؟
خیر، پس از تغییر ساختار ارتش، این درجه حذف شد و پرسنل فنی اکنون درجات نظامی معمول (افسری و درجهداری) دارند.
کار مهندس پرواز چیست؟
مهندسان و تکنسینها وظیفه بازدید قبل و بعد از پرواز، تعمیرات دورهای، رفع عیب سیستمها و لود کردن مهمات را دارند.
اورهال (Overhaul) یعنی چه؟
به تعمیرات اساسی و بازسازی کامل هواپیما گفته میشود که تمام قطعات باز شده، بازرسی و در صورت نیاز تعویض میشوند.
چرا همافران با امام بیعت کردند؟
به دلیل اعتقادات مذهبی، نارضایتی از تبعیضهای مستشاران خارجی و درک صحیح از شرایط کشور، آنها به انقلاب پیوستند.
آیا مهندسان فنی پرواز هم میکنند؟
برخی مهندسان پرواز (Flight Engineers) در هواپیماهای ترابری یا سنگین همراه خلبان در کابین حضور دارند، اما اکثر پرسنل فنی روی زمین کار میکنند.
امنیت پرواز چقدر به فنی وابسته است؟
تقریباً ۱۰۰ درصد. کوچکترین اشتباه یا سهلانگاری در تعمیرات میتواند منجر به سقوط هواپیما و مرگ خلبان شود.
تحصیلات پرسنل فنی چیست؟
آنها معمولاً فارغالتحصیلان رشتههای مهندسی هوافضا، برق، مکانیک و الکترونیک از دانشگاههای هوایی یا سایر دانشگاهها هستند.
سختترین بخش کار فنی چیست؟
عیبیابی (Troubleshooting) سیستمهای پیچیده اویونیک و موتور در شرایط زمانی محدود و فشار عملیاتی بالا.
روز همافر چه روزی است؟
روز ۱۹ بهمن به پاس حرکت تاریخی همافران در سال ۵۷، به عنوان روز نیروی هوایی و روز تجلیل از این قشر شناخته میشود.