ابوالفضل محمد بن حسین بیهقی (385-470 ه.ق) مورخ و نویسنده نامدار ایرانی در دوره غزنوی است. او در روستای حارث آباد بیهق (سبزوار امروزی) متولد شد. بیهقی سال ها در دیوان رسالت غزنویان به عنوان دبیر فعالیت کرد و از نزدیک شاهد وقایع سیاسی آن دوران بود. شاهکار او، «تاریخ بیهقی»، نه تنها یک منبع تاریخی معتبر، بلکه یکی از شاهکارهای مسلم نثر فارسی است که به دلیل شیوایی، بلاغت و دقت در جزئیات شهرت دارد.
نثر بیهقی نمونه اعلای سبک خراسانی است. او زبان فارسی را به اوج پختگی و استواری رساند. جملات او کوتاه، آهنگین و پرمغز هستند. استفاده دقیق از لغات، توصیفات جاندار، و توانایی بی نظیر در شخصیت پردازی و صحنه آرایی، نثر او را از متون خشک تاریخی متمایز می کند. تاثیر او بر نویسندگان بعد از خود چنان عمیق است که لقب «پدر نثر فارسی» برازنده اوست.
مهمترین ویژگی بیهقی، صداقت و امانتداری اوست. او خود می گوید: «در تاریخی که می کنم، سخنی نرانم که آن را به تعصبی و تزییدی کشد». بیهقی تلاش می کرد وقایع را همانگونه که بود، بدون جانبداری از پادشاهان یا ترس از قدرتمندان ثبت کند. او حتی زشتی ها و شکست های سلطان مسعود را نیز با ظرافت بیان کرده است که نشان از شجاعت و تعهد اخلاقی او دارد.
یکی از مشهورترین بخش های تاریخ بیهقی، داستان «بر دار کردن حسنک وزیر» است. بیهقی در این داستان با چنان مهارتی صحنه پردازی می کند که خواننده خود را در پای چوبه دار احساس می کند و با حسنک همدردی می کند. این داستان نمونه ای عالی از ترکیب تاریخ، ادبیات و تراژدی است که قدرت نویسندگی بیهقی را به رخ می کشد.
شورای عالی انقلاب فرهنگی، روز اول آبان را به عنوان روز ملی بزرگداشت ابوالفضل بیهقی نامگذاری کرده است. این انتخاب فرصتی است تا نسل جوان با این گنجینه ادبی و تاریخی آشنا شوند و پژوهشگران به بررسی ابعاد تازه ای از آثار و اندیشه های او بپردازند. برگزاری همایش ها در زادگاه او (سبزوار) و دانشگاه ها، بخشی از آیین های این روز است.
