در روایات اسلامی از عید فطر به عنوان «یوم الجائزه» یا روز جایزه یاد شده است. امیرالمومنین علی (ع) می فرمایند: «این عید برای کسی عید است که خداوند روزه و نمازش را پذیرفته باشد.» در این روز، خداوند به بندگانی که یک ماه تشنگی و گرسنگی را تحمل کردند و با نفس خود جنگیدند، پاداش های معنوی و مغفرت الهی را عطا می کند. شادمانی در این روز، شادیِ توفیق در بندگی است.
یکی از واجبات مهم روز اول شوال، پرداخت زکات فطره است. امام صادق (ع) فرمودند: «تکمیل روزه به پرداخت زکات فطره است، همان گونه که تکمیل نماز به صلوات بر پیامبر (ص) است.» این عمل واجب، علاوه بر جنبه های اقتصادی و کمک به فقرا، باعث طهارت مال و بیمه شدن سلامتی جسم و جان انسان تا سال آینده می شود. شرط قبولی روزه در این روز، توجه به محرومان است.
نماز عید فطر، نماد شکوهمند وحدت و همبستگی امت اسلامی است. وقتی مسلمانان در صفوف به هم فشرده، یکصدا تکبیر می گویند و دستان خود را برای قنوت به سوی آسمان بلند می کنند، قدرت اسلام را به نمایش می گذارند. قنوت نماز عید (اللهم اهل الکبریاء و العظمه...)، درخواست ورود به تمام خیراتی است که پیامبر و اهل بیت وارد آن شدند و خروج از تمام بدی هاست.
روز اول ماه شوال، روز جشن و ضیافت الهی است. به همین دلیل، روزه گرفتن در این روز حرام است. خداوند می خواهد بندگانش در این روز افطار کنند و از نعمت های حلال او بهره مند شوند تا نشان دهند که هم امساکشان برای خداست و هم افطارشان. این تسلیم محض در برابر فرمان حق، اوج بندگی است.
عید فطر دارای آداب خاصی است که روح انسان را صیقل می دهد. غسل کردن، پوشیدن لباس پاکیزه و معطر، خواندن زیارت امام حسین (ع)، گفتن تکبیرات مخصوص و صله رحم از جمله این آداب است. این اعمال کمک می کند تا نورانیت کسب شده در ماه رمضان حفظ شود و انسان با انرژی معنوی وارد ماه های دیگر سال شود.
