غسل در شبهای قدر، فراتر از یک نظافت جسمانی است. این عمل، نمادی از «توبه» و «بازگشت» به سوی خداست. همانطور که آب آلودگیهای جسم را میشوید، توبه نیز آلودگیهای روح را پاک میکند. امام صادق (ع) در تفسیر این عمل میفرمایند که غسل شب قدر برای این است که انسان با بدنی پاک و روحی آماده، در برابر پروردگار بایستد و ظرفیت دریافت انوار الهی را پیدا کند. این طهارت، مقدمه ورود به ضیافت خاص الهی در لیالی قدر است.
در روایات اهل بیت (ع)، دو زمان برای غسل شبهای قدر (به ویژه شب 21 و 23) ذکر شده است. اولی در هنگام غروب آفتاب است تا نماز مغرب و عشاء با غسل خوانده شود. دومی در پایان شب و نزدیک سحر است که برای نشاط در عبادتهای سحری و آمادگی برای روزه روز بعد توصیه شده است. این تقسیمبندی نشاندهنده اهمیت حفظ طهارت و هوشیاری در تمام لحظات این شب سرنوشتساز است.
یک سوال رایج شرعی این است که آیا غسل شب قدر کفایت از وضو میکند؟ طبق فتوا اکثر مراجع تقلید شیعه (از جمله آیت الله خامنهای و آیت الله سیستانی)، غسلهای مستحبی زماندار (مانند غسل شب قدر) کفایت از وضو نمیکنند و نمازگزار باید برای نماز، وضو هم بگیرد. اما برخی مراجع دیگر نظر متفاوتی دارند. بنابراین، احتیاط واجب آن است که وضو گرفته شود تا نمازها قطعا صحیح باشند.
بانوانی که در ایام عادت ماهیانه هستند، از نماز و روزه معافند، اما انجام مستحبات شب قدر، از جمله غسل، برای آنان نیز مستحب است. انجام غسل به آنان کمک میکند تا با حس معنوی بهتری در مجالس دعا شرکت کنند، قرآن بشنوند (بدون دست زدن به خطوط) و ذکر بگویند. این نشان میدهد که درهای رحمت خدا در شب قدر به روی هیچکس بسته نیست.
علاوه بر جنبههای معنوی، استحمام با آب ولرم یا کمی خنک در ابتدای شب، باعث کاهش دمای بدن، رفع خستگی روزانه و ایجاد هوشیاری ذهنی میشود. در شبی که بیدار ماندن (احیا) موضوعیت دارد، غسل یک راهکار فیزیولوژیک برای مقابله با خوابآلودگی و کسالت است تا فرد بتواند با تمرکز و انرژی بیشتری به مناجات بپردازد.
