تابوت تیرخورده و یک پیکر غریب / این است مزدِ بوسهی پیغمبرِ غریب؟ / باران تیر بر تنِ پاکش چه میکند؟ / آتش زده به جان برادر، برِ غریب.
دوبیتی و رباعی
2
گفتند که در مدینه گلریزان است / بر پیکر مجتبی ولی پیکان است / تابوت به جای گل پر از تیر شده / این اوجِ پذیراییِ نامردان است.
دوبیتی و رباعی
3
دوزی به تنش دوخته شد با تیر / فریادِ حسین، گشته عالمگیر / عباس کشیده تیغ، اما هیهات / صبرِ حسن است بر دودستش زنجیر.
دوبیتی و رباعی
4
هر تیر که بر تختهی تابوت نشست / انگار دلِ مادرِ پهلوشکسته خست / هفتاد چوبه تیر به یک پیکر؟ / والله که حرمتِ پیمبر بشکست.
دوبیتی و رباعی
شعر کلاسیک (غزل/قصیده)
1
ای مدینه! شرم بر تو، میهمانداری چه شد؟ / حرمتِ سبطِ رسول و آبروداری چه شد؟ / جای گل بر پیکرش تیر از کمانها میزنی / رسمِ همسایه و حقِ همجواری چه شد؟ / پیکری که دوشِ احمد بود جایگاهِ او / شد نشانِ تیرِ کینه، بردباری چه شد؟ / یک طرف تابوتِ خونین، یک طرف چشمانِ تر / گریههای قاسم و صبرِ اناری چه شد؟ / دوختند این جسم را بر تختههای چوبِ تخت / یادگارِ فاطمه، آن یادگاری چه شد؟
شعر کلاسیک (غزل/قصیده)
شعر نو و سپید
1
تابوت سنگین شد / نه از وزنِ پیکر / که از وزنِ آهن / آهنِ تیرهایی که کینه پرتاب کرد. / حسین (ع) تیرها را میکشید / و عباس (ع) دندان میفشرد / و صبرِ حسن (ع) / هنوز فرمان میداد: / شمشیر نکشید! / اینجا مدینه است / نه کربلا... / هنوز نوبتِ سر بریدن نیست / فعلاً تن را به تابوت میدوزند.
شعر نو و سپید
2
هفتاد تیر / هفتاد زخمِ تازه / بر بدنی که از زهر سوخته بود. / آنها نخواستند / حتی جنازهاش / در سایهی پیامبر آرام بگیرد. / غریب یعنی / حتی مردهات هم / دشمن داشته باشد.
شعر نو و سپید
زبان حال حضرت عباس (ع)
1
دست بر قبضه و دندان به لب و چشم پر آب / گفت عباس که ای وای، دلم گشت کباب / کاش دستورِ برادر، دو دستم نمیبست / تا کنم آلِ امیه همه را نقشِ بر آب / تیر بر پیکرِ مولا؟ به خدا میمیرم / که ببینم تنِ او گشته چنین تیرآباد.
زبان حال حضرت عباس (ع)
توصیف صحنه
1
بیرون کشید تیر ز تابوت و خون چکید / رنگ از رخِ حسین و اباالفضل هم پرید / با تیر، جسم و پیرهنش دوخته شده / این روضه را کسی نه شنیده است و نه دید / تشییعِ جنازه یا که نبردِ مسلح است؟ / در پیشِ چشمِ خواهرِ قامتخمید.
توصیف صحنه
ماجرای تلخ تیرباران جنازه
یکی از دردناکترین وقایع تاریخ اسلام، ماجرای تشییع جنازه امام حسن مجتبی (ع) است. پس از شهادت ایشان، امام حسین (ع) طبق وصیت برادر، قصد داشتند پیکر مطهر را برای تجدید عهد کنار مزار پیامبر (ص) ببرند (یا طبق قولی دفن کنند، که با ممانعت روبرو شد). عایشه سوار بر استر شد و با تحریک مروان و بنیامیه، راه را بستند و ادعا کردند که اجازه نمیدهند کسی که دوستش ندارند در خانه پیامبر دفن شود. کار به جایی رسید که کمانداران بنیامیه پیکر مطهر و تابوت را هدف تیرباران قرار دادند.
هفتاد تیر بر تابوت
منابع تاریخی و روایی ذکر کردهاند که شدت تیرباران به حدی بود که وقتی خواستند پیکر را به سمت بقیع ببرند، هفتاد چوبه تیر را از تابوت و بدن مطهر بیرون کشیدند. شعرا با استفاده از این واقعه جانسوز، مظلومیت امامی را به تصویر میکشند که حتی پس از مرگ نیز از کینه دشمنان در امان نبود. عبارت «دوخته شدن بدن به تابوت با تیر» یکی از استعارههای رایج و البته مبتنی بر واقعیت تلخ این ماجراست.
صبر حسینی و خشم عباسی
در این واقعه، حضرت عباس (ع) که جوان و غیور بود، دست بر قبضه شمشیر برد تا پاسخ هتاکان را بدهد. اما امام حسین (ع) به وصیت برادرشان عمل کردند که فرموده بود: «مبادا خونی ریخته شود». شعرا این لحظه را بسیار هنرمندانه توصیف میکنند؛ تقابل خشم مقدس عباس (ع) و صبر مصلحتی امام حسن (ع) که حتی از درون تابوت هم فرماندهی میکرد و مانع جنگ داخلی شد.
مقایسه مدینه و کربلا در شعر
شعرای آیینی همواره بین تیرباران تابوت امام حسن (ع) و تیرباران بدن امام حسین (ع) در کربلا پیوند برقرار میکنند. اگر در کربلا بدن زنده را تیرباران کردند، در مدینه حرمت بدن بیجان را شکستند. این اشعار نشان میدهند که خط نفاق و کفر در مدینه و کربلا یکی بود و هدفشان نابودی نسل پیامبر (ص) بود.
اوج روضه در اشعار
شعر تیرباران جنازه، یکی از «روضههای باز» و سنگین محسوب میشود. تصویرسازی اینکه تیرها از چوب تابوت گذشته و به بدن اصابت کردهاند، دل هر محبی را میلرزاند. این اشعار سند مظلومیت اهل بیت و قساوت قلب دشمنان ایشان است که حتی ابتداییترین اصول انسانی (احترام به میت) را زیر پا گذاشتند.
سوالات متداول
تعداد تیرهایی که به تابوت امام حسن زدند چقدر بود؟
در روایتها عدد ۷۰ تیر ذکر شده است که از بدن و تابوت بیرون کشیدند.
چه کسی دستور تیرباران را داد؟
مروان بن حکم و بنیامیه با تحریک عایشه که سوار بر قاطر بود (جنگ جملِ اصغر) مانع دفن شدند و دستور حمله دادند.
چرا امام حسن کنار پیامبر دفن نشد؟
به دلیل ممانعت شدید مخالفان و وصیت خود امام حسن که فرموده بودند اگر خونی ریخته میشود، مرا در بقیع دفن کنید.
واکنش حضرت عباس (ع) چه بود؟
بسیار خشمگین شد و قصد حمله داشت، اما امام حسین (ع) او را به صبر دعوت کرد و یادآور وصیت برادر شد.
آیا تیرها به بدن مبارک هم اصابت کرد؟
بله، اشعار و روایات تاریخی میگویند تیرها تابوت را شکافتند و به بدن مطهر رسیدند.
این واقعه در چه سالی رخ داد؟
سال ۵۰ هجری قمری.
پیام این تیرباران چه بود؟
نشاندهنده کینه عمیق بنیامیه از اهل بیت و تلاش برای محو نام آنها بود.
شعر معروف درباره این واقعه چیست؟
اشعار زیادی وجود دارد، از جمله شعر «جنگ جمل شد باز هم تکرار...» یا «بدن به تخته تابوت دوخته شد».
آیا امام حسین (ع) در این ماجرا جنگید؟
خیر، ایشان طبق وصیت برادر صبر کردند و پیکر را به بقیع منتقل نمودند.
تفاوت تشییع امام حسن و امام حسین چیست؟
امام حسن تشییع شد اما تیرباران شد؛ امام حسین تشییع نشد و زیر سم اسبان رفت.