در احکام شرعی، «قوت غالب» به غذایی گفته میشود که مردم یک شهر یا یک خانواده در طول سال بیشتر از آن استفاده میکنند. در ایران معمولاً نان (گندم) و برنج قوت غالب هستند. مراجع تقلید میفرمایند لازم نیست حتماً غذایی که فرد بیشتر خورده را بدهد؛ بلکه اگر گندم، جو، خرما، کشمش یا برنج را انتخاب کند صحیح است. با این حال، بهتر است کسی که توانایی مالی دارد و غذای اصلیاش برنج است، فطریه برنج بدهد تا ثواب بیشتری ببرد.
برای خانوادههای پرجمعیت، تأمین مبلغ فطریه ممکن است سنگین باشد. دین اسلام دین سمحه و سهله است. اگر پدر خانواده توانایی مالی پرداخت معادل برنج را ندارد، میتواند معادل گندم پرداخت کند. همچنین اگر سرپرست خانواده خودش «فقیر شرعی» باشد (درآمدش کفاف هزینههای متعارف سال را ندهد)، فطریه بر او ساقط میشود و حتی میتواند فطریه بگیرد. قانون کلی این است: ۳ کیلوگرم ضرب در تعداد نفرات.
اگرچه اصل حکم پرداخت جنس (غلات) است، اما در زمانه ما پرداخت «قیمت» (پول نقد) رایجتر و برای فقرا مفیدتر است. فقیر میتواند با پول فطریه، نیازهای ضروری دیگرش (مثل اجاره، لباس، درمان) را برطرف کند. البته اگر پول را به فقیر میدهید، باید نیت کنید که این پول بابت فطریه است تا او آن را در جای غیرشرعی مصرف نکند (هرچند مصرف با خود فقیر است).
دفاتر مراجع معمولاً دو نرخ برای برنج اعلام میکنند: برنج ایرانی و برنج خارجی. این تفاوت قیمت به دلیل کیفیت و ارزش بازاری آنهاست. کسی که مصرف برنجش معمولاً خارجی است، میتواند فطریه را بر اساس قیمت برنج خارجی محاسبه کند. ملاک، قیمتی است که در عرف بازار برای آن جنس وجود دارد.
یکی از احکام مهم فطریه، «عزل» یا کنار گذاشتن آن است. یعنی اگر امکان پرداخت فوری یا دسترسی به فقیر در شب عید را ندارید، باید مبلغ فطریه را از بقیه اموالتان جدا کنید (کنار بگذارید) و نیت کنید که این پول مخصوص فطریه است. پس از جدا کردن، نمیتوانید آن پول را عوض کنید یا خرج کنید، بلکه باید عین همان را به فقیر برسانید.
