تحلیل تاریخی ورود پیامبر به یثرب (مدینه) و تغییر تمدن 1405

ورود پیامبر به یثرب، فراتر از تغییر مکان یک فرد، تغییر پارادایم یک جامعه بود. یثرب که سال‌ها درگیر جنگ‌های خونین داخلی (جنگ‌های بعاث) میان اوس و خزرج بود، نیاز به یک منجی داشت که فراتر از تعصبات قبیله‌ای باشد. پیامبر با ورودشان، ساختار «قبیله‌محور» را به ساختار «امت‌محور» تغییر دادند. این تغییر بنیادی، انرژی جامعه را که صرف جنگ داخلی می‌شد، به سمت تمدن‌سازی و دفاع در برابر دشمنان خارجی آزاد کرد.

جامعه‌شناسی هجرت نشان می‌دهد که پیامبر اکرم (ص) با هوشمندی تمام، پیوندهای خونی را با پیوندهای عقیدتی جایگزین کردند. پیمان اخوت که کمی پس از ورود منعقد شد، شاهکاری در مهندسی اجتماعی بود که اشراف قریش را با بردگان آزاد شده و ثروتمندان مدینه را با فقیران مهاجر برابر و برادر ساخت.

انتخاب مدینه به عنوان پایگاه حکومت، انتخابی استراتژیک بود. موقعیت جغرافیایی مدینه بر سر راه کاروان‌های تجاری مکه به شام، به حکومت نوپای اسلامی اهرم فشار اقتصادی قدرتمندی علیه قریش می‌داد. ورود پیامبر به این شهر، عملاً مکه را در محاصره اقتصادی غیرمستقیم قرار داد.

تأسیس ساختار نظامی با محوریت مسجد در همان روزهای اول، نشان داد که صلح بدون قدرت بازدارندگی ممکن نیست. پیامبر در مدینه شخصاً فرماندهی کل قوا را بر عهده گرفتند و با اعزام دسته‌های سریه، امنیت اطراف شهر را تأمین کردند. این اقتدار ناشی از مشروعیت الهی و مقبولیت مردمی بود که در استقبال ۱۲ ربیع‌الاول نمود پیدا کرد.

تغییر نام «یثرب» (که ریشه در کلمه تثریب به معنای سرزنش داشت) به «مدینه» (شهر قانون و تمدن)، نمادی از انقلاب فرهنگی پیامبر بود. ایشان با ورود خود، فرهنگ جاهلی را که بر پایه انتقام و تفاخر بود، به فرهنگ اسلامی مبتنی بر تقوا و ایثار تبدیل کردند.

مسجدسازی به عنوان اولین اقدام فرهنگی-عمرانی، نشان داد که در تمدن اسلامی، علم، سیاست، قضاوت و عبادت همگی در یک مکان و در هم تنیده هستند. مسجد النبی تنها محل نماز نبود، بلکه دانشگاه، دادگاه و مجلس شورا نیز بود.

در مسیر ورود، پیامبر ابتدا در منطقه قبا توقف کردند و منتظر ماندند تا حضرت علی (ع) و فواطم (بانوان بنی‌هاشم) به ایشان ملحق شوند. این انتظار درس وفاداری و اهمیت جایگاه خانواده و ولایت را در حکومت اسلامی نشان می‌دهد.

میزبانی ابوایوب انصاری از پیامبر، یکی از هوشمندانه‌ترین تدابیر برای پیشگیری از اختلافات قبیله‌ای بود. شتر پیامبر به فرمان خدا در زمینی بی‌طرف زانو زد و نهایتاً پیامبر در خانه ساده ابوایوب ساکن شدند تا هیچ قبیله‌ای افتخار میزبانی را به تنهایی تصاحب نکند و حسادت‌ها برانگیخته نشود.

واقعه ۱۲ ربیع‌الاول به ما می‌آموزد که برای ایجاد تغییرات بزرگ، نیاز به «هجرت» از وضعیت موجود، «تألیف قلوب» برای ایجاد وحدت داخلی، و «اقتدار» برای حفظ دستاوردها است. مدینه الگوی مدینه فاضله‌ای است که در آن رهبر و مردم در تعاملی سازنده، جامعه‌ای پویا می‌سازند.