روز جهانی بناها و محوطههای تاریخی (۱۸ آوریل) توسط شورای بینالمللی بناها و محوطهها (ایکوموس) نامگذاری شده است. هدف از این روز، افزایش آگاهی عمومی درباره تنوع میراث فرهنگی، آسیبپذیری آنها و لزوم تلاش برای حفاظت و نگهداری از آنهاست. ایران با داشتن ۲۷ اثر ثبت شده در فهرست میراث جهانی یونسکو (تا سال ۲۰۲۴) و هزاران اثر ملی، یکی از غنیترین کشورهای جهان از نظر تمدنی و تاریخی محسوب میشود.
بازدید از بناهای تاریخی آدابی دارد که نشاندهنده فرهنگ بازدیدکننده است. ننوشتن یادگاری، دست نزدن به اشیاء و تزئینات حساس، نریختن زباله، و استفاده نکردن از فلاش دوربین (که به رنگدانههای آثار آسیب میزند) از اصول اولیه است. ما تنها تماشاگر این آثار نیستیم، بلکه حافظان آن برای نسلهای آیندهایم. هر آسیبی که امروز وارد شود، بخشی از تاریخ را برای همیشه از بین میبرد.
معماری سنتی ایران نمونهای شاهکار از معماری پایدار است. بادگیرهای یزد که بدون برق خانه را خنک میکنند، قناتهایی که آب را از دل کویر بیرون میکشند، و ساباتهایی که سایه خنک برای رهگذران میسازند، همگی نشاندهنده هوش سرشار نیاکان ما در سازگاری با محیط زیست هستند. روز جهانی بناهای تاریخی فرصتی است تا دوباره به این دانش بومی نگاه کنیم و از آن در شهرسازی مدرن الهام بگیریم.
فرسایش طبیعی، آلودگی هوا (بارانهای اسیدی)، بلایای طبیعی (زلزله و سیل) و متأسفانه وندالیسم (تخریب عمدی) و حفاریهای غیرمجاز، از بزرگترین تهدیدات بناهای تاریخی هستند. کمبود بودجه مرمت و ساختوسازهای غیرمجاز در حریم آثار نیز چالشهای جدی مدیریتی هستند. حفاظت از این گنجینهها نیازمند عزم ملی، قوانین بازدارنده و مشارکت مردم و سمنهاست.
بناهای تاریخی تنها اشیای موزهای نیستند، بلکه سرمایههای اقتصادی کشورند. گردشگری فرهنگی میتواند درآمدی پایدار و اشتغالزا برای جوامع محلی ایجاد کند. تبدیل خانههای تاریخی به اقامتگاههای بومگردی و هتلهای سنتی (با رعایت اصول مرمت)، راهکاری موفق برای احیای این بناها و تزریق زندگی دوباره به کالبد خسته آنهاست.
