نثر تاریخ بیهقی، نماینده کامل نثر دوره اول غزنوی (سبک خراسانی) است. ویژگی بارز این نثر، «اطناب» (طولانی بودن) نیست، بلکه «توصیف دقیق» است. بیهقی جزئیات لباس، چهره، مکان و حتی حالات روانی افراد را چنان دقیق بیان می کند که خواننده صحنه را مجسم می کند. جملات او از نظر دستوری بسیار محکم و آهنگین هستند. استفاده از لغات عربی در آن متعادل است و هنوز غلبه با واژگان فارسی کهن است. ایجاز (کوتاه گویی) در عین رساندن معنای کامل، هنر بزرگ بیهقی است.
تاریخ بیهقی از دو جنبه بی همتاست: اول به عنوان یک منبع تاریخی دست اول که توسط کسی نوشته شده که خود در بطن ماجراها بوده (مشاهدات عینی)، و دوم به عنوان یک اثر ادبی فاخر. کمتر کتاب تاریخی در جهان وجود دارد که همزمان دارای ارزش ادبی و استنادی تا این حد بالا باشد. این کتاب دایره المعارفی از آداب و رسوم، دیوان سالاری، جغرافیا و فرهنگ ایران در قرن پنجم است.
بیهقی تنها گزارشگر رویدادها نیست؛ او معلم اخلاق است. در لا به لای گزارش های تاریخی، او با جملاتی کوتاه و کوبنده، خواننده را به تفکر درباره ناپایداری دنیا، عاقبت ظلم و ارزش نیکی دعوت می کند. مرگ مشاهیر، عزل وزیران و شکست ارتش ها، بهانه ای است تا بیهقی فلسفه تاریخ و زندگی را شرح دهد. او به ما می آموزد که قدرت و ثروت پایدار نیست و تنها نام نیک است که می ماند.
امروزه تاریخ بیهقی یکی از متون اصلی در رشته زبان و ادبیات فارسی در مقاطع کارشناسی تا دکتری است. دانشجویان با خواندن این کتاب، نه تنها با دستور زبان و واژگان کهن آشنا می شوند، بلکه شیوه صحیح نگارش، بلاغت و نقد تاریخی را می آموزند. این کتاب سنگ محک سواد ادبی هر پژوهشگر ایرانی است.
بسیاری از نویسندگان بزرگ معاصر ایران مانند محمود دولت آبادی و هوشنگ گلشیری، تحت تاثیر نثر بیهقی بوده اند. استحکام جملات، ریتم کلام و شیوه روایتگری بیهقی، الهام بخش رمان نویسان مدرن فارسی بوده است. این نشان می دهد که نثر بیهقی زنده و پویاست و هنوز هم می توان از آن برای خلق آثار جدید الگو گرفت.
