توصیف آیین گل‌مالی لرستان در روز عاشورا 1405

سحرگاه عاشورا در لرستان، قیامت خاک و آب است. مردمان عاشق، خاک رس نرم را با گلاب معطر می‌آمیزند تا گلی بسازند که نشان از عزای اشرف اولاد آدم دارد. اینجا همه یکرنگ‌اند، همه گلی هستند، درست مثل روزی که انسان از خاک آفریده شد.

آیین گل‌مالی یا خره‌مالی، فریاد بی‌صدای مردمی است که در سوگ حسین (ع) سر و روی خود را به نشانه‌ی اوج مصیبت، به گل آغشته می‌کنند. گویی می‌خواهند بگویند ما نیز در خاک و خون کربلا شریکیم.

صدای ساز چمری که بلند می‌شود، دل سنگ آب می‌شود. پیر و جوان، شانه به شانه، دور حوضچه‌های گل حلقه می‌زنند. این گل، آرایش عزاست، خلعت ماتم است بر قامت لرستان.

وقتی خورشید عاشورا طلوع می‌کند، لشکری از انسان‌های گلی را می‌بینی که با نوای «هی رو هی رو» بر سر و سینه می‌زنند. اینجا عشق در خاک متجلی شده است.

گل‌مالی نماد بازگشت به خاک است در عزای کسی که افلاک برایش گریستند. لباس‌های گلی خشک شده، سند ارادت قومی است که قرن‌هاست پاسدار حرمت عاشوراست.

آتش‌های برافروخته برای خشک کردن گل‌ها، یادآور خیمه‌های سوخته نیست، بلکه گرمای عشقی است که در دل سرمای پاییز یا زمستان، عزاداران را گرم نگه می‌دارد.

در خرم‌آباد و بروجرد و کوهدشت، عاشورا رنگ دیگری دارد؛ رنگ خاک. اینجا کسی به فکر لباس تمیز نیست، همه می‌خواهند در عزای پسر فاطمه خاکی‌ترین باشند.

این آیین کهن، ریشه در تاریخ سوگواری ایرانیان برای بزرگان دارد. اما برای حسین (ع)، این گل بوی تربت می‌دهد، بوی سیب، بوی دلتنگی.

زنان لر نیز با چادرهای گل‌آلود، هم‌نوا با زینب کبری (س)، مویه می‌کنند. گویی کوه‌ها و بلوط‌های زاگرس هم در این عزا گل بر سر مالیده‌اند.

پایان مراسم، شستن گل نیست، شستن دل است. این گل ظاهری پاک می‌شود، اما اثرش بر روح عزادار تا ابد باقی می‌ماند.

آیین گل‌مالی یا به زبان محلی «خره‌گیری»، رسمی دیرینه در میان اقوام لر است که در سوگ عزیزان، بزرگان و قهرمانان انجام می‌شده است. پس از اسلام، این آیین با تمام خلوص به پای سیدالشهدا ریخته شد.

در روز تاسوعا، حوضچه‌هایی آماده می‌شود و خاک رس الک شده در آنها ریخته می‌شود. صبح عاشورا، این خاک با گلاب ناب مخلوط شده و عزاداران بدن و لباس خود را به آن آغشته می‌کنند.

این رسم نمادی از تیره شدن روزگار در غم از دست دادن حسین (ع) است. گلی که بر سر می‌مالند، نشانه‌ی خاک عزا بر سر کردن در عظیم‌ترین مصیبت تاریخ است.

موسیقی «چمری» که با سرنا و دهل نواخته می‌شود، بخش جدایی‌ناپذیر این آیین است. نوایی سوزناک که دعوت‌نامه ای برای شرکت در این عزای عمومی است.

آتش‌هایی که در میادین شهر روشن می‌شود، علاوه بر خشک کردن گل روی لباس، نمادی از گردهمایی و اتحاد قلوب در سایه حرارت عشق حسینی است.

خدایا این چه شوری است در لرستان؟ گویی زمین دهان باز کرده و غم را فریاد می‌زند. تن‌های گلی، دل‌های صیقلی.

وقتی مشت مشت گل بر سر می‌ریزند، انگار دارند خاک مزار حسین (ع) را توتیا می‌کنند. چقدر این صحنه با شکوه و حزن‌انگیز است.

سرمای هوا حریف گرمای سینه زنی لرها نمی‌شود. گلی که بر لباس خشک می‌شود، زرهی است در برابر نفوذ شیطان و غفلت.

در میان جمعیت گلی، شاه و گدا یکی می‌شوند. اینجا فقط حسین (ع) ارباب است و همه در برابرش خاکی و فروتن‌اند.

نگاه کن به قامت مردانی که مثل کوه ایستاده‌اند اما از غم حسین (ع)، سر تا پا خاکسار شده‌اند. این است معنی تواضع در برابر عظمت عاشورا.

لرستان در عاشورا یکپارچه گل می‌شود.

آیین گل‌مالی؛ اوج ارادت قوم لر به سیدالشهدا.

خاک عزا بر سر ماست، تا قیامت حسین (ع) زنده‌است.

ساز چمری و تن‌های گلی، روایت عاشقی لرستان.

اینجا همه همرنگ خاک‌اند، همرنگ غربت کربلا.

گل‌مالی، هنر سوگواری مردمان زاگرس است.

لباس خاکی عاشورا، سند افتخار ماست.

صبح عاشورا، لرستان کربلای گلی می‌شود.

خره‌مالی، رسم عاشقی و دلدادگی است.

یک شهر، یک رنگ، یک صدا: یا حسین.

گل‌مالی یعنی شکستن غرور. یعنی من در برابر عظمت حسین (ع) هیچم، مشتی خاکم.

این گل، زینت نیست، زبان حال است. زبان حال مردمی که می‌گویند کاش در کربلا بودیم و خاک بر سر می‌کردیم.

ترکیب خاک و گلاب، ترکیب جسم و روح است که هر دو فدای راه حق شده‌اند.

آیین گل‌مالی به ما یادآوری می‌کند که پایان کار آدمیزاد خاک است، پس چه بهتر که این خاک بوی حسین بدهد.

در این مراسم، فردیت رنگ می‌بازد. همه تبدیل به یک پیکره واحد عزادار می‌شوند.