جمله معروف «فزت و رب الکعبه» (به خدای کعبه سوگند که رستگار شدم) که امیرالمومنین (ع) پس از ضربت خوردن فرمودند، نشاندهنده اوج اشتیاق ایشان به لقاءالله است. علی (ع) مرگ را نه پایان، بلکه رهایی از زندان دنیا و رسیدن به محبوب واقعی میدانستند. این رستگاری، نتیجه یک عمر بندگی خالصانه، جهاد در راه خدا و تحمل رنجهای فراوان برای حفظ اسلام بود.
شهادت حضرت علی (ع) تنها فقدان یک خلیفه نبود، بلکه یتیم شدن امت اسلامی از وجود «پدر امت» بود. ایشان نه تنها پدر یتیمان کوفه، بلکه پدر معنوی تمام مومنان بودند. با رفتن او، عدالت، حکمت و مهربانی در جامعه رنگ باخت و دوران سخت حکومتهای جور آغاز شد. حس یتیمی در شب نوزدهم، حسی فراتر از نبودن فیزیکی امام است؛ حس از دست دادن تکیهگاه عدالت است.
سحرگاه نوزدهم رمضان، کوفه شاهد بزرگترین جنایت تاریخ بود. وقتی ابن ملجم مرادی شمشیر زهرآلود را بر فرق مبارک امام فرود آورد، زمین و آسمان لرزید و جبرئیل ندا داد: «تهدمت والله ارکان الهدی». این ندا خبر از فرو ریختن ستونهای هدایت میداد. اضطراب و اندوهی که آن شب بر قلب دوستداران اهل بیت نشست، تا ابد در تاریخ ماندگار شد.
شاعران آیینی همواره کوشیدهاند تا تضاد میان «رستگاری امام» و «ماتم امت» را در اشعار خود به تصویر بکشند. از یک سو خوشحالی امام برای دیدار با حضرت زهرا (س) و پیامبر (ص)، و از سوی دیگر گریه و بیقراری زینب (س) و حسنین (ع) و یتیمان کوفه. این تضاد عاطفی، جانمایه اصلی اشعار شب نوزدهم است.
اینکه امیرالمومنین در حال نماز و در سجده ضربت خوردند، پیامهای عمیقی دارد. او که در خانه خدا (کعبه) متولد شده بود، در خانه خدا (مسجد) نیز به شهادت رسید. شهادت در محراب عبادت، گواهی بر این است که علی (ع) شهید راه نماز و بندگی بود و تمام زندگیاش بین این دو خانه خدا خلاصه میشد.
