سامرا در دوران متوکل و خلفای بعدی عباسی به عنوان پایتخت نظامی تأسیس شد. هدف از انتقال امام هادی (ع) و سپس امام عسکری (ع) به این شهر، کنترل دقیق فعالیتهای آنان در یک محیط نظامی بود. برخلاف مدینه که پایگاه سنتی و مردمی داشت، سامرا شهری مملو از سربازان ترک و جاسوسان بود. امام حسن عسکری (ع) در منطقهای به نام «عسکر» ساکن بودند و عملاً تمام حرکات ایشان، حتی دیدارهای خانوادگی، تحت رصد حکومت قرار داشت.
دوران امام عسکری (ع) مصادف با ضعف شدید نهاد خلافت بود. خلفا بازیچه دست فرماندهان نظامی ترک بودند و پیدرپی عزل و نصب یا کشته میشدند (مانند معتز و مهتدی). این بیثباتی سیاسی، اگرچه دستگاه خلافت را ضعیف کرده بود، اما ترس آنان از یک جایگزین قدرتمند و معنوی (امام شیعه) را بیشتر میکرد. آنها میدانستند که اگر امام فرصت یابد، مردمِ خسته از ظلم و هرجومرج به سوی او گرایش پیدا میکنند.
یکی از درخشانترین فصول زندگی علمی امام، برخورد با اسحاق کندی، فیلسوف معروف عراق بود. کندی مشغول نوشتن کتابی درباره «تناقضات قرآن» بود. امام عسکری (ع) از طریق یکی از شاگردان او پیامی فرستادند: «آیا احتمال نمیدهی گوینده قرآن منظوری غیر از آنچه تو پنداشتهای داشته باشد؟». این نقد هوشمندانه و عمیق باعث شد کندی بیدار شود و دستنوشتههای خود را بسوزاند. این ماجرا نشاندهنده اشراف علمی امام بر فضای فکری جامعه بود.
در شرایطی که دسترسی مستقیم به امام غیرممکن بود، «سازمان وکالت» به عنوان یک دولت سایه عمل میکرد. امام عسکری (ع) با تقویت این شبکه که از زمان امام کاظم (ع) پایهگذاری شده بود، ارتباط خود را با شیعیان ایران، عراق و حجاز حفظ کردند. وکلا وجوهات شرعی را جمعآوری و دستورات امام را ابلاغ میکردند. این سیستم، تمرینی عالی برای دوران غیبت بود تا مردم عادت کنند بدون دیدن مستقیم امام، از طریق نواب پیرو او باشند.
امام حسن عسکری (ع) برای حفظ جان شیعیان و سازمان وکالت، دستور به تقیه شدید میدادند. گاهی حتی به یاران نزدیک خود دستور میدادند که در ملاعام به ایشان سلام نکنند یا ایشان را نادیده بگیرند تا شناسایی نشوند. این استراتژی هوشمندانه باعث شد با وجود تمام فشارها و تفتیشها، هسته مرکزی تشیع و جان امام زمان (عج) از گزند دشمنان محفوظ بماند.
