جمله معروف «الصلوة معراج المومن» (نماز معراج مومن است) نشان می دهد که حقیقت نماز، سفری روحانی از عالم خاک به عالم پاک است. همانطور که پیامبر اکرم (ص) در شب هفدهم رمضان جسم و جانشان به آسمان رفت، مومن نیز می تواند با حضور قلب در نماز، روح خود را پرواز دهد. نماز شب معراج، یادآور این حقیقت است که راه آسمان باز است و هر کس به اندازه ظرفیتش می تواند عروج کند.
در کتب ادعیه مانند اقبال الاعمال سید بن طاووس، برای شب هفدهم ماه رمضان اعمال و نمازهای خاصی ذکر شده است. این شب که مصادف با شب معراج (طبق برخی روایات) و شب پیروزی جنگ بدر است، از لیالی متبرکه محسوب می شود. غسل، زیارت امام حسین (ع) و نمازهای مستحبی با سوره های توحید و فتح از اعمال سفارش شده این شب هستند.
نمازهای پنجگانه واجب، مهمترین هدیه ای بود که خداوند در شب معراج به پیامبر (ص) عطا کرد. ابتدا پنجاه نماز مقرر شد، اما با شفاعت پیامبر (ص) و تخفیف الهی به پنج نماز تقلیل یافت، در حالی که ثواب پنجاه نماز را دارد. اقامه نماز مستحبی در شب معراج، شکرگزاری برای این نعمت بزرگ و پاسداشت این سوغات آسمانی است.
پیامبر (ص) در معراج مشاهده کردند که چگونه نماز شب و استغفار در سحر، بلاها را از امت دفع می کند. خواندن نماز در شب هفدهم رمضان، تمرینی برای سحرخیزی و تهجد است. عارفان معتقدند همانطور که براق پیامبر را بالا برد، نماز شب نیز مرکب راهوار برای سیر و سلوک الی الله است.
در نماز شب معراج، کمیت (تعداد رکعات) به اندازه کیفیت (نیت و حضور قلب) مهم نیست. پیامی که معراج به ما می دهد این است که پیامبر (ص) به دلیل «عبد» بودن (سبحان الذی اسری بعبده) عروج کرد. پس شرط قبولی این نماز، تواضع، بندگی محض و اخلاص در برابر خداوند متعال است.
