مقاله درباره اهداف بعثت پیامبر و مکارم اخلاق 1404

پیامبر اکرم (ص) فرمودند: انما بعثت لاتمم مکارم الاخلاق. من تنها برای تکمیل فضایل اخلاقی مبعوث شدم. این حدیث مشهور، عصاره و هدف نهایی بعثت را نشان می‌دهد. تمام احکام، عبادات و دستورات اسلام مقدمه‌ای هستند برای ساختن انسانی با اخلاق کریمه. اخلاق، گمشده بشریت است و پیامبر آمد تا آن را پیدا کند و به کمال برساند.

مکارم اخلاق چیزی فراتر از محاسن اخلاق است. محاسن یعنی خوش‌رفتاری، اما مکارم یعنی بزرگواری و کرامت نفس. مثل اینکه بدی را با خوبی پاسخ دهی. بعثت آمد تا انسان‌ها را به این سطح از بزرگواری برساند که گذشت، ایثار و فداکاری در جامعه نهادینه شود.

در جامعه‌ای که خشونت، زنده به گور کردن دختران و جنگ‌های قبیله‌ای افتخار بود، پیامبر نهال اخلاق را کاشت. هدف بعثت، تبدیل آن جامعه وحشی به جامعه‌ای متمدن و اخلاق‌مدار بود. امروز نیز راه حل مشکلات جهان، بازگشت به همان مکارم اخلاق محمدی است.

اخلاق در اسلام تنها یک توصیه نیست، بلکه بخش جدایی‌ناپذیر ایمان است. پیامبر فرمود: کامل‌ترین مومنان، خوش‌اخلاق‌ترین آنهاست. بنابراین، هدف بعثت تربیت انسان‌هایی است که ایمانشان در رفتارشان تجلی پیدا کند.

تزکیه نفس، مقدم بر تعلیم است. قرآن می‌فرماید: و یزکیهم و یعلمهم الکتاب. پیامبر ابتدا جان‌ها را از رذایل پاک کرد و سپس دانش را به آنها آموخت. این تقدم نشان می‌دهد که علم بدون اخلاق، تیغی در دست زنگی مست است. هدف بعثت، دانشمندِ با اخلاق است.

اولین و مهمترین هدف بعثت، دعوت به توحید بود. قولوا لا اله الا الله تفلحوا. توحید تنها یک عقیده نظری نیست، بلکه راهی برای آزادی انسان است. آزادی از بندگی بت‌ها، چه بت‌های سنگی و چه بت‌های مدرن مثل مقام و ثروت.

بعثت آمد تا گرد و غبار شرک را از چهره انسانیت پاک کند. شرک یعنی وابستگی به غیر خدا که مایه ذلت انسان است. توحید یعنی تنها خدا را لایق اطاعت دانستن که مایه عزت است. پیامبر مبعوث شد تا این عزت را به انسان برگرداند.

توحید اجتماعی از اهداف بعثت است. یعنی جامعه‌ای که در آن طبقات و تبعیض نباشد و همه بندگان یک خدا باشند. وقتی همه بنده یک خدا باشند، هیچکس حق ندارد بر دیگری خدایی کند و ظلم نماید.

مبارزه با طاغوت، لازمه توحید است. پیامبران مبعوث شدند تا اجتنبوا الطاغوت را اجرا کنند. بعثت، قیامی بود علیه تمام قدرت‌هایی که انسان را به بردگی می‌کشیدند. هدف، برقراری حکومت الله بر زمین بود.

خالص کردن دین برای خدا. و ما امروا الا لیعبدوا الله مخلصین له الدین. هدف بعثت این بود که انسان کارهایش را فقط برای خدا انجام دهد، نه برای ریا و تظاهر. این خلوص نیت، جامعه را از دورویی و نفاق پاک می‌کند.

لیقوم الناس بالقسط. قرآن هدف ارسال رسولان را قیام مردم به عدالت معرفی می‌کند. پیامبر اسلام نیز مبعوث شد تا عدالت را در تمام شئون زندگی، از خانواده تا حکومت، اجرا کند. عدالت، روح جامعه اسلامی است.

در نظام جاهلی، معیار برتری قبیله و ثروت بود. بعثت آمد و این معیارها را در هم شکست و تقوا را معیار قرار داد: ان اکرمکم عند الله اتقاکم. این بزرگترین بیانیه عدالت‌خواهی در تاریخ است.

حمایت از مظلومان و مبارزه با ستمگران، سرلوحه اهداف بعثت بود. پیامبر پناهگاه بردگان، فقرا و بی‌پناهان شد. او آمد تا حق ضعیف را از قوی بدون لکنت زبان بگیرد.

عدالت اقتصادی و توزیع عادلانه ثروت. با حکم زکات و انفاق و ممنوعیت ربا، بعثت به جنگ فقر و فاصله طبقاتی رفت. هدف، جامعه‌ای بود که در آن ثروت در دست عده‌ای خاص نچرخد.

برابری در برابر قانون. در منطق بعثت، شاه و گدا در برابر قانون الهی یکسانند. پیامبر فرمود حتی اگر دخترم فاطمه دزدی کند (که محال است)، حکم خدا را جاری می‌کنم. این اوج عدالت‌خواهی بعثت است.

پیامبر آمد تا زنجیرهای جهل و خرافه را از دست و پای عقل بشر باز کند. و یضع عنهم اصرهم و الاغلال التی کانت علیهم. خرافاتی مثل نحسی ایام، فال بد زدن و تعصبات کورکورانه، موانع رشد بودند که بعثت با آنها مبارزه کرد.

دعوت به تفکر و تعقل. قرآن پر از دعوت به تدبر است. هدف بعثت، احیای قدرت تفکر در انسان بود. پیامبر اسلام، دین را بر پایه عقلانیت بنا کرد و از مردم خواست کورکورانه چیزی را نپذیرند.

مبارزه با تقلید کورکورانه از نیاکان. اعراب جاهلی بهانه می‌آوردند که ما راه پدرانمان را می‌رویم. بعثت این منطق پوسیده را رد کرد و معیار را حق و حقیقت قرار داد، نه سنت گذشتگان.

ارزش نهادن به علم. طلب العلم فریضة علی کل مسلم. پیامبر علم آموزی را واجب کرد تا ریشه‌های جهل را بخشکاند. تمدن عظیم اسلامی نتیجه همین هدف والای بعثت بود.

آزادی بیان و اندیشه. بعثت فضای گفتگو را باز کرد. پیامبر با مخالفان بحث می‌کرد و به سوالاتشان پاسخ می‌داد. هدف، رشد فکری جامعه بود نه سرکوب اندیشه‌ها.

انما المومنون اخوة. بعثت، دشمنان خونی را به برادران دلسوز تبدیل کرد. ایجاد اخوت و برادری میان قبایل متخاصم اوس و خزرج، معجزه اجتماعی بعثت بود. هدف، تشکیل امت واحده بود.

حذف تعصبات نژادی و قومی. پیامبر فرمود هیچ عربی بر عجم و هیچ سفیدی بر سیاه برتری ندارد مگر به تقوا. بعثت، مرزهای جغرافیایی و نژادی را بی‌اعتبار کرد و مرز عقیده را بنا نهاد.

صلح و امنیت جهانی. اسلام از ریشه سلم می‌آید. هدف بعثت، برقراری صلح پایدار بر پایه عدالت بود. پیامبر رحمت، برای جنگ نیامد، بلکه برای پایان دادن به جنگ‌های جاهلی آمد.

همدلی و ایثار. مبعث فرهنگی را آورد که در آن مومنان مثل اعضای یک پیکرند. اگر یکی درد داشته باشد، دیگران آرام ندارند. این اوج همبستگی اجتماعی هدف بعثت بود.

وحدت حول محور حق. هدف بعثت این بود که مردم نه بر اساس منافع قبیله‌ای، بلکه بر اساس حق و حقیقت گرد هم آیند. واعتصموا بحبل الله جمیعا و لا تفرقوا.