شعر دلسوز و مرثیه درباره فرق شکافته مولا علی (ع) 1404

19 رمضان

اشعار کلاسیک

1

ای تیغ زهرآلوده بر فرق سر کیست؟ / این خون جاری بر رخ قرص قمر کیست؟

اشعار کلاسیک
2

محراب امشب از شقایق لاله‌گون است / فزت و رب الکعبه در دریای خون است

اشعار کلاسیک
3

دیگر نوای یا رب مولا نیاید / آن نان‌آورِ پیر و نابینا نیاید

اشعار کلاسیک
4

امشب ملائک در سماء ماتم گرفتند / در سوگ حیدر، انس و جان، دم گرفتند

اشعار کلاسیک
5

فرق علی شد منشق از شمشیر کینه / امشب یتیمان را بود غم در سینه

اشعار کلاسیک
6

آن شیر حق، آن صف‌شکن، در خون تپیده / رنگ از رخ زینب در این ماتم پریده

اشعار کلاسیک
7

ای کوفه امشب رازدار دردهایی / پایان رسیده آن همه شب‌زنده‌داری

اشعار کلاسیک
8

باد مخالف وزید، بر رخ شمع ولا / کشته شد امشب علی، در وسط ماجرا

اشعار کلاسیک
9

خورشید حق در خون نشست و گشت پنهان / عالم سیه پوشید و شد گریان و نالان

اشعار کلاسیک
10

از ضربت تیغ جفا، ارکان دین لرزید / زین ماجرا چشم فلک، خونابه بارید

اشعار کلاسیک

دوبیتی‌های سوزناک

1

ز تیغ کین سر مولا دو تا شد / تمام آیه‌های درد معنا شد / ندا پیچید در ارض و سماوات / ستون محکم دین خدا، تا شد

دوبیتی‌های سوزناک
2

علی افتاد و عالم بی‌پدر شد / جهان از مرگ عدلش باخبر شد / به محراب عبادت گشت راحت / ولی زینب، اسیر درد و شر شد

دوبیتی‌های سوزناک
3

شب قدر و شب احیا و ماتم / شده پشت فلک از غصه خم / علی رفت و عدالت گشت تنها / سیه پوشیده امشب کل عالم

دوبیتی‌های سوزناک
4

به فرقش ضربتی زد خصم گمراه / که لرزید از غمش ارکانِ الله / نوای قد قتل پیچید در شهر / علی راحت شد از اندوه و از چاه

دوبیتی‌های سوزناک
5

یتیمان کاسه‌های شیر در دست / ولی مولا ز جام وصل سرمست / طبیبا نسخه ننویس که امشب / امید از دیدن بابا، گسست

دوبیتی‌های سوزناک

زبان حال زینب (س)

1

پدر جان، سرت را چرا بسته‌اند؟ / چرا اینچنین زار و و خسته‌اند؟

زبان حال زینب (س)
2

نرو ای امید دل خسته‌ام / که من دل به مهر تو بسسته‌ام

زبان حال زینب (س)
3

پدر، کوفه بی تو وفا ندارد / دگر مرهمی بر شفا ندارد

زبان حال زینب (س)
4

ببین حسن و حسینت بی‌قرارند / چو ابر بهاران ز غم اشکبارند

زبان حال زینب (س)
5

نگاهت چرا سوی در خیره مانده؟ / چه غم‌ها که در سینه‌ات جا نمانده

زبان حال زینب (س)
6

پس از تو، غریبی نصیب من است / غم و نانجیبی نصیب من است

زبان حال زینب (س)
7

پدر جان، مگو که سفر می‌کنی / مرا خون‌جگر، خون‌جگر می‌کنی

زبان حال زینب (س)
8

لباس یتیمی به قدمم زوده / هنوزم تنم از ستم کبوده (زبان حال)

زبان حال زینب (س)
9

بمان تا که زینب پرستار توست / طبیبِ سر و چشم بیمار توست

زبان حال زینب (س)
10

خداحافظ ای سایه روی سرم / سلامم رسان بر رخ مادرم

زبان حال زینب (س)

نوحه و دم‌زنی

1

ای اهل حرم، میر و علمدار نیامد / سقای یتیمان، شب تار نیامد

نوحه و دم‌زنی
2

قد قتل المرتضی، ارکان الهدی / کشته شد شیر خدا، شاه والا

نوحه و دم‌زنی
3

مسجد کوفه ببین، غرقه در خون شد زمین / وای امیرالمومنین، وای امیرالمومنین

نوحه و دم‌زنی
4

تیغ بر فرق علی، لرزه بر عرش انداخت / رنگ از رخ مهتاب، در این چرخ انداخت

نوحه و دم‌زنی
5

حیدر کرار ما، کشته شد در سجده‌گاه / زینبش در خانه هست، چشم به راه و بی‌پناه

نوحه و دم‌زنی
6

یا علی و یا علی، ذکر لب‌های همه / نوحه‌خوان امشب شده، مادر ما فاطمه

نوحه و دم‌زنی
7

شیعیان بر سر زنید، در عزای مرتضی / گشته راحت از جهان، پادشاه لافتی

نوحه و دم‌زنی
8

ای صبا رو در نجف، گو به زهرای بتول / مرتضی کشته شده، از جفای قوم غول

نوحه و دم‌زنی
9

امشب شب قدر است و ما، بی‌پدر گشتیم همه / ناله خیزد از دلِ، کودکان فاطمه

نوحه و دم‌زنی
10

رستگار عالمین، شد امیرالمومنین / خاکیان بر سر زنید، شد عزای شاه دین

نوحه و دم‌زنی

توصیف محراب

1

محراب خونین، شاهد راز علی بود / آگاه از سوز و گداز علی بود

توصیف محراب
2

در و دیوار مسجد ناله سر داد / که افتاد از نفس، فریادِ بیداد

توصیف محراب
3

ستون‌های مسجد به لرزه فتادند / شهادت به مظلومی‌اش، جمله دادند

توصیف محراب
4

همان‌جا که معراجِ روح علی بود / شد آغازِ پرواز و کوچ علی بود

توصیف محراب
5

ز خونِ جبینش، زمین گشت گلگون / دلِ سنگِ محراب، شد چشمه خون

توصیف محراب
6

نمازِ سحر، نیمه کاره رها شد / سرِ سجده، حاجت ز داور روا شد

توصیف محراب
7

فرود آمد آن تیغ، بر فرقِ ایمان / جدا گشت قرآنِ ناطق، ز قرآن

توصیف محراب
8

همان‌جا که می‌گفت راز و نیازش / شهادت رقم خورد، در بینِ رازش

توصیف محراب
9

در آن لحظه کعبه سیه‌پوش گردید / چراغِ هدایت، خاموش گردید

توصیف محراب
10

محراب کوفه، سند غربت اوست / نشانگرِ اوجِ مظلومیت اوست

توصیف محراب

بازتاب ضربت خوردن امام علی (ع) در ادبیات آیینی

ماجرای ضربت خوردن امیرالمومنین علی (ع) در سحرگاه نوزدهم رمضان، یکی از جانسوزترین وقایع تاریخ اسلام است که بازتاب گسترده‌ای در ادبیات فارسی و عربی داشته است. شاعران در طول قرن‌ها کوشیده‌اند تا با زبان هنر، گوشه‌ای از عظمت این فاجعه و مظلومیت امام را به تصویر بکشند. استفاده از تعابیری همچون «شکافته شدن ارکان هدایت»، «خضاب شدن محاسن به خون سر» و «فریاد فزت و رب الکعبه»، از مضامین مشترک این اشعار است که همواره اشک را بر دیدگان محبان اهل بیت جاری می‌سازد.

مفهوم «فزت و رب الکعبه» در شعر پارسی

جمله معروف امام علی (ع) پس از ضربت خوردن، یعنی «به خدای کعبه که رستگار شدم»، محور بسیاری از اشعار دلسوز است. این جمله نشان‌دهنده اوج اشتیاق امام به شهادت و ملاقات با پروردگار است. شاعران با تضمین این عبارت، پارادوکس عجیبی را خلق کرده‌اند؛ از سویی غم و اندوه زمینیان برای از دست دادن امام، و از سوی دیگر شادی و رستگاری امام برای رهایی از دنیای دون و پیوستن به معشوق ازلی.

مرثیه‌سرایی برای یتیم‌نوازی امیرالمومنین

بخش بزرگی از اشعار مربوط به نوزدهم رمضان، به رابطه عاطفی امام علی (ع) و یتیمان کوفه اختصاص دارد. تصویرسازی شاعرانه از کودکانی که با کاسه‌های شیر به امید شفای «پدر یتیمان» آمده‌اند، از سوزناک‌ترین صحنه‌های ادبیات عاشورایی و علوی است. این اشعار نه تنها سوگنامه، بلکه یادآور سیره اجتماعی و عدالت‌خواهانه حضرت علی (ع) هستند.

نقش شهریار در جاودانگی شعر علوی

در میان اشعار معاصر، شعر «همای رحمت» استاد شهریار جایگاه ویژه‌ای دارد. اگرچه این شعر در مدح کلی امام است، اما ابیاتی از آن که به شب‌های قدر و یتیم‌نوازی اشاره دارد، همواره در ایام شهادت بازخوانی می‌شود. سوز و گداز نهفته در اشعار شهریار و سایر شاعران آیینی، پلی است میان احساسات پاک شیعیان و واقعیت تاریخی شهادت مولای متقیان.

تحلیل نمادین محراب و شمشیر در شعر

در اشعار مربوط به نوزدهم رمضان، «محراب» نماد بندگی و «شمشیر» نماد شقاوت است. شاعران با تقابل این دو نماد، نبرد ازلی حق و باطل را به تصویر می‌کشند. محراب کوفه در شعر پارسی، قتلگاه عشق است و فرق شکافته مولا، شکافته شدن کتاب خدا. این تشبیهات عمیق، به مخاطب کمک می‌کند تا ابعاد معنوی فاجعه را بهتر درک کند و فراتر از یک رویداد تاریخی، به آن به عنوان یک حادثه عظیم اعتقادی بنگرد.

سوالات متداول

شعر معروف «فزت و رب الکعبه» به چه معناست؟
به معنای «قسم به پروردگار کعبه که رستگار شدم»؛ جمله‌ای که امام علی (ع) بلافاصله پس از ضربت خوردن فرمودند.
شاعر شعر «علی ای همای رحمت» کیست؟
استاد شهریار، شاعر پرآوازه ایرانی.
مهمترین مضمون در اشعار نوزدهم رمضان چیست؟
عدالت‌خواهی، یتیم‌نوازی، مظلومیت امام، و رستگاری ایشان در محراب عبادت.
چرا در شعرها به «کاسه شیر» اشاره می‌شود؟
اشاره به داستان تاریخی یتیمان کوفه دارد که برای شفای امام علی (ع) شیر آوردند، زیرا شنیده بودند شیر برای دفع سم مفید است.
آیا شعر گفتن برای اهل بیت ثواب دارد؟
بله، ائمه اطهار (ع) همواره شاعران متعهد را تشویق کرده و برای کسانی که در سوگشان شعر بگویند و بگریانند، دعای خیر کرده‌اند.
مرثیه چه تفاوتی با نوحه دارد؟
مرثیه شعری است که برای سوگواری و بیان غم سروده می‌شود، اما نوحه شعری است که با آهنگ و ریتم خاص برای سینه‌زنی خوانده می‌شود.
مشهورترین شاعران مرثیه‌سرا برای امام علی (ع) کیستند؟
محتشم کاشانی، عمان سامانی، شهریار، و از معاصرین کسانی مثل سازگار و برقعی.
منظور از «تهدمت والله ارکان الهدی» در شعرها چیست؟
این ندای جبرئیل در آسمان بود به معنای «به خدا قسم که پایه‌های هدایت ویران شد»، که پس از ضربت خوردن امام شنیده شد.
چرا به امام علی «شهید محراب» می‌گویند؟
زیرا ایشان در حال نماز و در محراب مسجد کوفه به شهادت رسیدند.
تاثیر شعر در انتقال فرهنگ علوی چیست؟
شعر به دلیل لطافت و نفوذ در احساسات، پیام مظلومیت و عدالت امام علی (ع) را ماندگارتر و تاثیرگذارتر به نسل‌های بعد منتقل می‌کند.
WordAbyss - شعر دلسوز و سوزناک فرق شکافته مولا علی (ع) | 19 رمضان 1404