ماجرای ضربت خوردن امیرالمومنین علی (ع) در سحرگاه نوزدهم رمضان، یکی از جانسوزترین وقایع تاریخ اسلام است که بازتاب گستردهای در ادبیات فارسی و عربی داشته است. شاعران در طول قرنها کوشیدهاند تا با زبان هنر، گوشهای از عظمت این فاجعه و مظلومیت امام را به تصویر بکشند. استفاده از تعابیری همچون «شکافته شدن ارکان هدایت»، «خضاب شدن محاسن به خون سر» و «فریاد فزت و رب الکعبه»، از مضامین مشترک این اشعار است که همواره اشک را بر دیدگان محبان اهل بیت جاری میسازد.
مفهوم «فزت و رب الکعبه» در شعر پارسی
جمله معروف امام علی (ع) پس از ضربت خوردن، یعنی «به خدای کعبه که رستگار شدم»، محور بسیاری از اشعار دلسوز است. این جمله نشاندهنده اوج اشتیاق امام به شهادت و ملاقات با پروردگار است. شاعران با تضمین این عبارت، پارادوکس عجیبی را خلق کردهاند؛ از سویی غم و اندوه زمینیان برای از دست دادن امام، و از سوی دیگر شادی و رستگاری امام برای رهایی از دنیای دون و پیوستن به معشوق ازلی.
مرثیهسرایی برای یتیمنوازی امیرالمومنین
بخش بزرگی از اشعار مربوط به نوزدهم رمضان، به رابطه عاطفی امام علی (ع) و یتیمان کوفه اختصاص دارد. تصویرسازی شاعرانه از کودکانی که با کاسههای شیر به امید شفای «پدر یتیمان» آمدهاند، از سوزناکترین صحنههای ادبیات عاشورایی و علوی است. این اشعار نه تنها سوگنامه، بلکه یادآور سیره اجتماعی و عدالتخواهانه حضرت علی (ع) هستند.
نقش شهریار در جاودانگی شعر علوی
در میان اشعار معاصر، شعر «همای رحمت» استاد شهریار جایگاه ویژهای دارد. اگرچه این شعر در مدح کلی امام است، اما ابیاتی از آن که به شبهای قدر و یتیمنوازی اشاره دارد، همواره در ایام شهادت بازخوانی میشود. سوز و گداز نهفته در اشعار شهریار و سایر شاعران آیینی، پلی است میان احساسات پاک شیعیان و واقعیت تاریخی شهادت مولای متقیان.
تحلیل نمادین محراب و شمشیر در شعر
در اشعار مربوط به نوزدهم رمضان، «محراب» نماد بندگی و «شمشیر» نماد شقاوت است. شاعران با تقابل این دو نماد، نبرد ازلی حق و باطل را به تصویر میکشند. محراب کوفه در شعر پارسی، قتلگاه عشق است و فرق شکافته مولا، شکافته شدن کتاب خدا. این تشبیهات عمیق، به مخاطب کمک میکند تا ابعاد معنوی فاجعه را بهتر درک کند و فراتر از یک رویداد تاریخی، به آن به عنوان یک حادثه عظیم اعتقادی بنگرد.
سوالات متداول
شعر معروف «فزت و رب الکعبه» به چه معناست؟
به معنای «قسم به پروردگار کعبه که رستگار شدم»؛ جملهای که امام علی (ع) بلافاصله پس از ضربت خوردن فرمودند.
شاعر شعر «علی ای همای رحمت» کیست؟
استاد شهریار، شاعر پرآوازه ایرانی.
مهمترین مضمون در اشعار نوزدهم رمضان چیست؟
عدالتخواهی، یتیمنوازی، مظلومیت امام، و رستگاری ایشان در محراب عبادت.
چرا در شعرها به «کاسه شیر» اشاره میشود؟
اشاره به داستان تاریخی یتیمان کوفه دارد که برای شفای امام علی (ع) شیر آوردند، زیرا شنیده بودند شیر برای دفع سم مفید است.
آیا شعر گفتن برای اهل بیت ثواب دارد؟
بله، ائمه اطهار (ع) همواره شاعران متعهد را تشویق کرده و برای کسانی که در سوگشان شعر بگویند و بگریانند، دعای خیر کردهاند.
مرثیه چه تفاوتی با نوحه دارد؟
مرثیه شعری است که برای سوگواری و بیان غم سروده میشود، اما نوحه شعری است که با آهنگ و ریتم خاص برای سینهزنی خوانده میشود.
مشهورترین شاعران مرثیهسرا برای امام علی (ع) کیستند؟
محتشم کاشانی، عمان سامانی، شهریار، و از معاصرین کسانی مثل سازگار و برقعی.
منظور از «تهدمت والله ارکان الهدی» در شعرها چیست؟
این ندای جبرئیل در آسمان بود به معنای «به خدا قسم که پایههای هدایت ویران شد»، که پس از ضربت خوردن امام شنیده شد.
چرا به امام علی «شهید محراب» میگویند؟
زیرا ایشان در حال نماز و در محراب مسجد کوفه به شهادت رسیدند.
تاثیر شعر در انتقال فرهنگ علوی چیست؟
شعر به دلیل لطافت و نفوذ در احساسات، پیام مظلومیت و عدالت امام علی (ع) را ماندگارتر و تاثیرگذارتر به نسلهای بعد منتقل میکند.