در شاهنامه فردوسی، داستان پیدایش آتش و بنیانگذاری جشن سده با روایتی حماسی و زیبا بیان شده است. طبق این روایت، روزی هوشنگ شاه پیشدادی به همراه یارانش از کوهی میگذشت که ماری سیاه و ترسناک را دید. او سنگی بزرگ برداشت و به سوی مار پرتاب کرد. سنگ به مار برخورد نکرد اما به سنگ دیگری خورد و جرقهای پدید آمد. این جرقه، خار و خاشاک خشک را به آتش کشید و بدینگونه راز آتش بر انسان آشکار شد. فردوسی این رخداد را سرآغاز تمدن و روشنایی میداند.
فردوسی بزرگ در شاهنامه تاکید میکند که هوشنگ شاه پس از کشف آتش، آن را فروغی ایزدی نامید و خداوند را شکر کرد. او دستور داد تا مردم این نعمت بزرگ را ارج نهند و جشنی برپا کنند که سده نام گرفت. این بخش از شاهنامه نشاندهنده جهانبینی توحیدی ایرانیان باستان است که آتش را نه خالق، بلکه جلوهای از قدرت پروردگار و قبلهگاه نیایش میدانستند. ابیات شاهنامه در این باره بر خردورزی و سپاسگزاری از نعمتهای الهی تاکید دارد.
جشن سده که یادگار هوشنگ شاه است، نمادی از غلبه نور بر تاریکی و دانش بر جهل محسوب میشود. در ادبیات حماسی ایران، پادشاهان پیشدادی همچون هوشنگ، نماد دادگری و آبادانی جهان هستند. کشف آتش نقطه عطفی در تاریخ بشریت بود که امکان ذوب فلزات، ساخت ابزار و گرم کردن خانهها را فراهم کرد. شاهنامه با زبان شعر، این جهش بزرگ تمدنی را جاودانه کرده و به نسلهای آینده یادآور میشود که خرد و تلاش میتواند تاریکیها را بزداید.
در اشعار مربوط به جشن سده، نمادهایی چون سنگ (سختی)، مار (اهریمن و خطر)، و آتش (نور و پاکی) به کار رفتهاند. برخورد دو سنگ نمادی از تلاش و کوشش است که نتیجه آن روشنایی است. فرار مار از آتش نیز به معنای گریز پلیدی و اهریمن از نور معرفت و ایمان است. فردوسی با استادی تمام، این نمادها را در قالب داستانی جذاب بیان کرده تا مفاهیم عمیق انسانی و اخلاقی را منتقل کند.
در فرهنگ پهلوانی و حماسی ایران، برگزاری آیینها و جشنهای ملی همچون سده، نشانه پاسداشت هویت و همبستگی ملی بوده است. پهلوانان و پادشاهان با گرد آمدن پیرامون آتش سده، پیمان برادری و دفاع از خاک ایران را تجدید میکردند. اشعار شاهنامه در این باره، روحیهی سلحشوری و میهندوستی را در کنار ستایش پروردگار یکتا تقویت میکند و به ما میآموزد که پاسداری از میراث کهن، وظیفهای ملی و دینی است.
