مراسم شام غریبان در مشهد مقدس، برخلاف تصور رایج که نشستن در تاریکی است، یک حرکت دسته جمعی و آیینی است. ویژگی بارز این مراسم، حرکت کاروان خادمان رسمی، افتخاری و کشیکهای مختلف حرم از یکی از مبادی ورودی (معمولاً چهارراه شهدا) به سمت حرم مطهر است. این حرکت نمادین، تداعیکننده تشییع پیکر امام و بازگشت یتیمان به خانه است.
عنصر اصلی بصری در این مراسم، «شمع» است. هزاران خادم در حالی که شمعهای روشن در دست دارند، در صفی منظم حرکت میکنند. خاموش بودن چراغهای حرم و خیابانهای اطراف در لحظه ورود کاروان، جلوه روحانی خاصی به این رودخانه نورانی میدهد. شمع در اینجا هم نشانه سوگ است و هم نشانه ارادت و روشنایی که امام بر دلها تابانده است.
هویت صوتی شام غریبان مشهد، با نوحه معروف «اگر کشتند رضا را...» گره خورده است. این نوحه که دهههاست خوانده میشود، با ریتمی سنگین و حزین، توسط تمام خادمان همخوانی میشود. سادگی و عمق این شعر، تأثیری فراتر از مداحیهای مدرن و پیچیده دارد و مستقیماً قلب عزادار را نشانه میگیرد.
در این مراسم، سلسله مراتب اداری کنار میرود و همه یکسانند. از تولیت و مقامات عالیرتبه تا خادمان بخشهای تنظیف و کفشداری، همه با یک لباس و در یک صف حرکت میکنند. این برابری در عزاداری، درسی بزرگ از مکتب رضوی است که در درگاه او همه خادم و نوکرند.
شام غریبان امام رضا (ع) در واقع اختتامیه دو ماه عزاداری محرم و صفر است. با پایان این مراسم، پرچم سیاه گنبد تعویض میشود (صبح روز بعد یا همان شب) و مؤمنین لباس سیاه را از تن درمیآورند. لذا این شب، شب وداع با پیراهن مشکی و ایام بکاء نیز محسوب میشود.
