نوحههای ترکی آذربایجان، سوز و گدازی دارد که جگر را میسوزاند. «ای وای حسینیم وای...».
تبریز
بوشهر
1
نوای سنج و دمام بوشهری، ضربان قلب عزاداری جنوب است. ریتم خاص آن، شور جنگ و حماسه را تداعی میکند.
بوشهر
2
سینهزنی «واحد» بوشهری که عزاداران حلقههای تو در تو تشکیل میدهند و با حرکات موزون سینه میزنند، بسیار تماشایی است.
بوشهر
زنجان
1
دسته عزاداری حسینیه اعظم زنجان، دریایی از جمعیت سیاه پوش است که قربانگاه عاشقان نامیده میشود. هزاران قربانی در مسیر دسته ذبح میشود.
زنجان
لرستان
1
آیین «گِلمالی» (خره مالی) در لرستان، اوجِ ابرازِ غم در فرهنگ لر است. مردان سر و لباس خود را به گِل عزا آغشته میکنند و دور آتش میایستند.
لرستان
یزد؛ حسینیه ایران و آیین نخلگردانی
شهر یزد به دلیل کثرت مجالس عزا و سبک خاص عزاداری به «حسینیه ایران» معروف است. مهمترین آیین یزد، «نخلگردانی» است. نخل، سازهای چوبی و بزرگ شبیه درخت سرو است که نماد تابوت سیدالشهدا (ع) میباشد. در روز عاشورا و ایام شهادت، صدها مرد تنومند نخل را بر دوش میگیرند و با نوای یا حسین میچرخانند. نظم سینهزنی یزدیها نیز در کشور مشهور است.
تبریز و آیینهای بازار تاریخی
در تبریز، دستههای عزاداری با آداب خاصی وارد بازار سرپوشیده (تیمچه مظفریه) میشوند. طبق سنت، در بازار طبل و سنج زده نمیشود و فقط صدای سینه و نوحه میآید. آیین «شاخسی واخسی» (شاه حسین، وای حسین) نیز نوعی رژه حماسی با چوبدستی است که آمادگی رزمی شیعیان را نشان میدهد.
اصفهان و خیمهسوزان
اصفهان با هیئتهای قدیمی و پرجمعیتش شناخته میشود. مراسم خیمهسوزان در عصر عاشورا و تعزیههای حرفهای در خمینیشهر و سایر مناطق، از ویژگیهای عزاداری این استان است. قافلههای نمادین اسرا و شهدا نیز در خیابانها حرکت میکنند.
بوشهر؛ سنج و دمام و سینهزنی واحد
عزاداری بوشهر با موسیقی خاص سنج و دمام آغاز میشود که اعلام خبر عزاست. سپس مراسم سینهزنی دایرهای شکل میگیرد که به تدریج ریتم آن تند میشود و به اوج (واحد) میرسد. نوحهخوان در وسط دایره میخواند و جمعیت پاسخ میدهد.
تنوع فرهنگی، وحدت ایمانی
این آیینهای متنوع در سراسر ایران، نشان میدهد که هر قومیت و فرهنگی، با زبان و نمادهای خود، عشق به اباعبدالله (ع) را فریاد میزند. این تنوع، ثروت فرهنگی تشیع است.
سوالات متداول
نخلگردانی نماد چیست؟
نماد تشییع پیکر امام حسین (ع) و آزادگی (سرو).
شاخسی واخسی یعنی چه؟
مخفف «شاه حسین، وای حسین»؛ شعار حماسی عزاداران آذری.
ویژگی سینهزنی بوشهری چیست؟
تشکیل حلقههای متحدالمرکز، حرکات هماهنگ پا و بدن، و ریتم فزاینده (واحد).
حسینیه اعظم زنجان به چه چیزی معروف است؟
به عنوان دومین قربانگاه جهان اسلام (بعد از منا) به دلیل تعداد زیاد قربانیهای نذری.
آیین گِلمالی مربوط به کجاست؟
استان لرستان (خرمآباد) و برخی مناطق کرمانشاه و ایلام.
چرا در بازار تبریز طبل نمیزنند؟
به احترام سقف تاریخی بازار و سنت قدیمی که عزاداری را با متانت و بدون هیاهوی طبل برگزار میکردند.
غذای نذری معروف اصفهان چیست؟
بریانی و خورش ماست (البته در عزا بیشتر قیمه و آش شله قلمکار).
تشتگذاری مخصوص کدام مناطق است؟
مناطق آذرینشین (اردبیل، زنجان، تبریز) به یاد تشنگی امام و یارانش.
مراسم بیلزنی در کجا برگزار میشود؟
در خوسف (خراسان جنوبی) که نماد دفن شهدا توسط بنیاسد است.
آیا این آیینها ثبت ملی شدهاند؟
بله، اکثر این مراسمها در فهرست میراث معنوی ایران ثبت شدهاند.