پرچم سرخ نماد خونخواهی و قیامی است که هنوز پایان نیافته است، نشانه انتقام خون حسین (ع).
رنگها
2
پرچم سیاه نشانه عزاداری، حزن و اندوه ابدی شیعه در سوگ سالار شهیدان است.
رنگها
3
پرچم سبز نماد اهل بیت (ع)، سیادت و نسل پاک پیامبر (ص) است که در دستان علمداران دیده میشود.
رنگها
4
پرچم زرد گاهی با شعار یا لثارات الحسین دیده میشود و نماد آمادگی برای نبرد و ظهور است.
رنگها
5
سفیدی که در برخی پرچمها دیده میشود، نشانه کفن و آمادگی برای جانبازی در راه حق است.
رنگها
6
ترکیب رنگهای سیاه و سرخ در مسیر پیادهروی، تضاد میان ظلمت یزیدی و نور حسینی را تداعی میکند.
رنگها
7
رنگهای تیره در کتیبهها نشاندهنده وقار و سنگینی مصیبت وارد شده بر آل الله است.
رنگها
8
استفاده از پارچههای زربافت و گلدوزی شده روی علمها، نشانه قداست و ارزش والای این نمادهاست.
رنگها
9
گاهی رنگ آبی یا فیروزهای در تزیینات علم به کار میرود که نماد آسمان و معنویت است.
رنگها
10
تغییر پرچم گنبد از سرخ به سیاه در ایام محرم و صفر، اعلام رسمی عزای عمومی در عالم تشیع است.
رنگها
اجزای علم
1
تیغههای فولادی علم نماد شمشیرها و نیزههایی است که بر بدن مطهر شهدا وارد شد.
اجزای علم
2
پنجه فلزی یا دست در بالای علم، نماد دستهای بریده حضرت ابوالفضل العباس (ع) است.
اجزای علم
3
تندیس پرندگان (معمولا کبوتر یا طاووس) نماد پیامرسانی خون شهدا و زیبایی بهشت است.
اجزای علم
4
شیرهای فلزی روی علم، نماد اسدالله الغالب علی (ع) و شجاعت حیدری اصحاب عاشوراست.
اجزای علم
5
پرپرهای رنگی (پرهای شترمرغ) نماد کثرت لشکریان حق و زیبایی بصری دسته عزاداری است.
اجزای علم
6
فانوسها یا مشعلهای روی علم، یادآور شام غریبان و جستجوی اجساد مطهر در تاریکی است.
اجزای علم
7
اژدها یا سرهای دیو مانند در دو طرف تیغهها، نماد نفس اماره و دشمنان شکست خورده توسط نور ولایت است.
اجزای علم
8
پارچههای ترمه و شالهای آویزان، نذورات مردمی است که برای تبرک به علم بسته شدهاند.
اجزای علم
9
زنگولههای آویزان از علم، صدای زنگ کاروان کربلا و هشدار برای بیداری غافلان را تداعی میکند.
اجزای علم
10
بدنه اصلی و سنگین علم، نماد بار سنگین امانت و رسالتی است که زینب (س) بر دوش کشید.
اجزای علم
بیرق و کتیبه
1
کتیبههای محتشم کاشانی با اشعار باز این چه شورش است، شناسنامه عزاداری سنتی ایرانی است.
بیرق و کتیبه
2
بیرقهای سه گوش معمولا در جلوی دستهها و موکبها به عنوان نشانگر هویت هیئت استفاده میشوند.
بیرق و کتیبه
3
شعار هیهات منا الذله روی بیرقها، مانیفست سیاسی و اجتماعی شیعه در اربعین است.
بیرق و کتیبه
4
پرچمهای بلند در مسیر پیادهروی (مشی)، نماد ستونهای هدایت و راهنمایی زائران هستند.
بیرق و کتیبه
5
نوشتههای یا حسین و یا ابالفضل روی پرچمها، ذکر مجسم و تذکر دائمی به زائران است.
بیرق و کتیبه
6
بیرقهای کهنه و قدیمی در هیئتها، حرمت و قداست بیشتری دارند و نشانگر قدمت نوکری هستند.
بیرق و کتیبه
7
پرچمهای بزرگ که توسط چندین نفر حمل میشوند، نماد وحدت و یکپارچگی امت عاشورایی است.
بیرق و کتیبه
8
کتیبههای عمودی که به ستونها آویزان میشوند، قامت استوار اسلام را با تکیه بر عاشورا نشان میدهند.
بیرق و کتیبه
9
استفاده از خط ثلث و نستعلیق در کتیبهها، پیوند هنر اسلامی با مفاهیم عاشورایی است.
بیرق و کتیبه
10
بیرقهای سیاه که بر سر در خانهها نصب میشود، نشانه بیعت هر خانواده با آرمانهای کربلاست.
بیرق و کتیبه
مفاهیم معنوی
1
علمکشی نماد دوش کشیدن بار مسئولیت و تعهد نسبت به مکتب عاشوراست.
مفاهیم معنوی
2
پایین آوردن سر علم به نشانه تعظیم در برابر نام خدا و اهل بیت، درس تواضع به عزاداران میدهد.
مفاهیم معنوی
3
چرخاندن علم (علمگردانی) نماد طواف پروانهوار دور شمع وجود سیدالشهداست.
مفاهیم معنوی
4
بوسیدن چوب پرچم یا علم، ابراز ارادت به هر چیزی است که رنگ و بوی حسین (ع) دارد.
مفاهیم معنوی
5
دخیل بستن به پرچمها، توسل جستن به آبروی صاحبان پرچم برای گرهگشایی از مشکلات است.
مفاهیم معنوی
6
برافراشته نگه داشتن پرچم در باد و باران، نماد استقامت شیعه در برابر سختیهای زمانه است.
مفاهیم معنوی
7
حرکت پرچمها در باد، گویی سماع عارفانه ذرات عالم در سوگ اشرف مخلوقات است.
مفاهیم معنوی
8
سنگینی علم یادآور سنگینی داغی است که بر دل زینب کبری (س) نشست.
مفاهیم معنوی
9
هر پرچم در اربعین، یک سفیر خاموش است که پیام آزادگی را فریاد میزند.
مفاهیم معنوی
10
جمع شدن زیر بیرق حسین (ع)، تمرین تجمع در روز قیامت زیر سایه لطف اوست.
مفاهیم معنوی
نمادهای مسیر
1
پرچمهای کشورهای مختلف در مسیر اربعین، نماد جهانی بودن پیام عاشورا و حذف مرزهاست.
نمادهای مسیر
2
تصاویر شهدا در کنار پرچمها، یادآور کسانی است که راه کربلا را با خون باز کردند.
نمادهای مسیر
3
پرچمهای قرمز یا لثارات الحسین، نماد انتظار برای ظهور منتقم خون خداست.
نمادهای مسیر
4
عمودها که شمارهگذاری شدهاند، نماد پلههای صعود معنوی تا رسیدن به کعبه دلها هستند.
نمادهای مسیر
5
سیاه پوش کردن موکبها، نشاندهنده عزادار بودن میزبان و شریک بودن در غم اهل بیت است.
نمادهای مسیر
6
پرچمهای کوچک در دست کودکان، نماد انتقال فرهنگ عاشورا به نسل آینده است.
نمادهای مسیر
7
نصب پرچم بر کوله پشتیها، نشانه این است که هر زائر یک رسانه متحرک است.
نمادهای مسیر
8
پرچمهای بلند بر فراز موکبهای عراقی، نشانه مهماننوازی و دعوت از زائران است.
نمادهای مسیر
9
گاهی پرچمهای سیاه را نیمه افراشته میکنند که نشانه اوج عزا در روز اربعین است.
نمادهای مسیر
10
تلاقی پرچمهای سیاه و گنبد طلایی، زیباترین قاب بصری در انتهای مسیر پیادهروی است.
نمادهای مسیر
فلسفه استفاده از پرچم سرخ و سیاه در اربعین
در فرهنگ شیعی، رنگها زبان گویایی دارند. پرچم سیاه که در ایام محرم و صفر بر گنبدها و در هیئتها برافراشته میشود، نماد حزن، اندوه و عزاداری برای مصیبت سیدالشهدا (ع) است. اما پرچم سرخ که بر فراز گنبد حرم امام حسین (ع) قرار دارد (و در ایام عزا با سیاه تعویض میشود)، پیامی عمیقتر دارد. سرخ در فرهنگ عرب، نماد خونخواهی و انتقام گرفته نشده است. این پرچم بیانگر آن است که نبرد کربلا هنوز پایان نیافته و منتقم حقیقی، حضرت مهدی (عج)، خواهد آمد تا حق مظلوم را بستاند. در پیادهروی اربعین، تلفیق این دو رنگ، شور حماسی و شعور عاطفی را همزمان به نمایش میگذارد.
نمادشناسی علم و تیغههای فولادی
عَلَم یا طوق، یکی از نمادهای باشکوه در دستهرویهای عزاداری است. تیغههای فولادی و انعطافپذیر علم که معمولاً فرد یا اعدادی مقدس (مثل ۳، ۵، ۷، ...) دارند، نماد یاران و اهل بیت امام حسین (ع) هستند که گرداگرد وجود ایشان (تیغه اصلی و بلندتر) قرار گرفتهاند. لرزش این تیغهها هنگام حرکت، تداعیکننده لرزش دلهای عاشقان و یا شاید لرزش ارکان هستی در هنگام وقوع فاجعه عاشوراست. سر اژدها یا موجودات اساطیری در دو طرف علم، نماد دیوهای نفس و دشمنان هستند که اسیر و مغلوب قدرت و قداست اولیای خدا شدهاند.
پنجه فلزی؛ نماد دستهای گرهگشا
یکی از رایجترین نمادها در پرچمها و بالای علمها، «پنجه» یا دست فلزی است. این نماد به طور مستقیم اشاره به دستان بریده شده حضرت ابوالفضل العباس (ع) دارد که در راه آوردن آب برای کودکان فدا شد. پنجه نماد ایثار، فداکاری مطلق، و البته قدرت گرهگشایی و بابالحوائج بودن قمر بنیهاشم است. زائران و عزاداران با دیدن این نماد، به یاد سقای کربلا میافتند و حاجات خود را با واسطه قرار دادن ایشان از خدا طلب میکنند. گاهی روی این پنجهها ادعیه یا نامهای مقدس حکاکی میشود.
اهمیت بیرقها و کتیبهنویسی در فرهنگ عاشورا
بیرقها و کتیبهها تنها تکه پارچههایی برای تزیین نیستند، بلکه رسانههایی هستند که پیام نهضت را منتقل میکنند. اشعاری مانند «باز این چه شورش است» محتشم کاشانی یا احادیثی مثل «ان الحسین مصباح الهدی و سفینه النجاه» که با خط خوش بر پارچههای سیاه و سبز نوشته میشوند، به فضا هویت میدهند. در مسیر اربعین، پرچمهایی با شعارهای «هیهات منا الذله» یا «لبیک یا حسین»، موضع سیاسی و اجتماعی شیعه را در برابر ظلم جهانی فریاد میزنند و زائران را با هدفی واحد همسو میکنند.
جایگاه حیوانات و پرندگان در نمادهای عزاداری
در تزیینات علم و کتل، اغلب تندیسهایی از پرندگان و حیوانات دیده میشود. کبوتر نماد پیک، خبررسان شهادت، و پرواز روح به سوی ملکوت است. در روایات عامیانه آمده است که پرندگان خبر شهادت امام را به مدینه بردند. شیر نیز نماد قدرت، شجاعت و اشاره به اسدالله الغالب، امام علی (ع)، دارد که محافظ و نگهبان حریم ولایت است. پرهای رنگی شترمرغ که در علمها استفاده میشود، علاوه بر زیبایی بصری، نماد کثرت و انبوهی لشکریان حق و همچنین نشانه عالم بالا و فرشتگان است.
سوالات متداول
چرا پرچم گنبد امام حسین (ع) سرخ است؟
پرچم سرخ در فرهنگ عرب نماد خونخواهی و انتقام خون ریخته شدهای است که هنوز قصاص نشده؛ این یعنی پرونده کربلا تا ظهور امام زمان (عج) باز است.
معنی پنجه فلزی بالای پرچمها چیست؟
این پنجه نماد دستهای بریده حضرت ابوالفضل (ع) و نشانه ایثار، وفاداری و بابالحوائج بودن ایشان است.
عَلَم در عزاداری نماد چیست؟
علم نماد پرچمداری حضرت عباس (ع) است و اجزای آن مانند تیغهها، پرندهها و فانوسها هر کدام روایتی از واقعه عاشورا و مفاهیم شیعی دارند.
چرا در اربعین بیشتر از پرچم سیاه استفاده میشود؟
زیرا اربعین روز اوج غم و پایان چهل روز عزاداری سنگین اهل بیت است و رنگ سیاه نشانه رسمی عزا و مصیبت است.
معنی پرچم سبز در هیئتها چیست؟
رنگ سبز نماد اهل بیت پیامبر (ص)، سادات و علوی بودن است و نشاندهنده جریان حق و اسلام ناب محمدی است.
شعار روی پرچمهای زرد معمولاً چیست؟
پرچمهای زرد معمولاً با شعار «یا لثارات الحسین» یا «یا صاحب الزمان» دیده میشوند و حالت آمادگی رزمی و انتظار دارند.
آیا علمکشی سندیت روایی دارد؟
علم به شکل امروزی (فولادی) ریشه در دوره صفویه و قاجار دارد و نمادین است، اما اصل پرچمداری و حمل بیرق در اسلام و کربلا ریشه تاریخی و روایی دارد.
معنی کتل چیست؟
کتل معمولاً اسبی است که با پارچههای خونین و تجهیزات نظامی تزیین میشود و نماد ذوالجناح، اسب امام حسین (ع)، است که بیسوار بازگشت.
نوشته «یا قمر بنی هاشم» روی پرچمها اشاره به کیست؟
اشاره به حضرت عباس (ع) است که به دلیل زیبایی چهره و فضایل اخلاقی به ماه (قمر) قبیله بنیهاشم معروف بود.
حکم احترام به پرچمها و علمهای عزاداری چیست؟
چون این نمادها به نام اهل بیت (ع) متبرک شدهاند و شعائر حسینی محسوب میشوند، احترام به آنها لازم و بیاحترامی جایز نیست.