پانزدهم شوال، سالروز غزوه احد است. جنگی که در سال سوم هجری رخ داد و درسهای بزرگی برای تاریخ اسلام بر جای گذاشت.
روایت تاریخی
2
در احد، مسلمانان ابتدا پیروز شدند، اما طمع غنیمت و نافرمانی از دستور پیامبر (ص) ورق را برگرداند.
روایت تاریخی
3
خالد بن ولید (که آن زمان در سپاه کفر بود) با دور زدن کوه و حمله از پشت سر، ضربه سختی به سپاه اسلام وارد کرد.
روایت تاریخی
4
شایعه شهادت پیامبر (ص) در میدان احد، عیار ایمانها را مشخص کرد. بسیاری فرار کردند و تنها علی (ع) و چند یار وفادار ماندند.
روایت تاریخی
5
احد آزمون ولایتپذیری بود. آنجا که تیراندازان تنگه را رها کردند، شکست قطعی شد.
روایت تاریخی
درسهای احد
1
احد به ما آموخت که پیروزی نظامی بدون اطاعت محض از ولی خدا، شکننده و ناپایدار است.
درسهای احد
2
طمع دنیا و غنیمت، میتواند مجاهد فی سبیل الله را تا لبه پرتگاه شکست پیش ببرد. تاریخ احد تکرار میشود اگر هوشیار نباشیم.
درسهای احد
3
شکست احد مقدمه پیروزیهای بعدی شد، زیرا مسلمانان دریافتند که وحدت و فرمانبرداری رمز موفقیت است.
درسهای احد
4
در احد ثابت شد که تعداد زیاد ملاک نیست، بلکه ایمان و استقامت تعیینکننده است.
درسهای احد
5
فرار مدعیان از میدان جنگ در احد، چهره منافقان و سستایمانها را برای همیشه در تاریخ ثبت کرد.
درسهای احد
دلاوریها
1
در غوغای احد، ندای آسمانی «لا فتی الا علی لا سیف الا ذوالفقار» طنینانداز شد و شجاعت حیدر کرار اسلام را نجات داد.
دلاوریها
2
بانوی قهرمان، نسیبه، در احد جانانه از پیامبر دفاع کرد و نشان داد زنان در دفاع از حریم ولایت پیشگامند.
دلاوریها
3
امام علی (ع) در احد نود زخم برداشت اما لحظهای از پیامبر (ص) جدا نشد. این است معنی واقعی فدایی ولایت.
دلاوریها
4
شهادت مظلومانه حمزه سیدالشهدا و مصعب بن عمیر، بهای سنگینی بود که اسلام برای بقای خود پرداخت.
دلاوریها
5
پیامبر (ص) با وجود جراحت شدید و دندان شکسته، سپاه را مدیریت کرد و اجازه نابودی کامل اسلام را نداد.
دلاوریها
نکات نظامی
1
تنگه عینین، نقطه استراتژیک احد بود که رها کردن آن توسط تیراندازان، بزرگترین خطای نظامی صدر اسلام محسوب میشود.
نکات نظامی
2
جنگ احد نمونه کلاسیک از اهمیت «انضباط نظامی» و «حفظ موضع» در تاکتیکهای جنگی است.
نکات نظامی
3
ضدحمله دشمن در احد نشان داد که نباید دشمن را حتی در حال فرار دست کم گرفت و تا پیروزی کامل نباید غافل شد.
نکات نظامی
4
مدیریت بحران پیامبر (ص) پس از شایعه کشته شدنشان، باعث انسجام مجدد نیروهای باقیمانده و عقبنشینی مشرکین شد.
نکات نظامی
5
احد جنگی دفاعی بود که در نزدیکی مدینه رخ داد و اهمیت اطلاعات و عملیات را در شناسایی تحرکات دشمن نشان داد.
نکات نظامی
مذهبی
1
خداوند در قرآن کریم آیات فراوانی را درباره احد نازل کرد تا مسلمانان دلایل شکست خود را بدانند و عبرت بگیرند.
مذهبی
2
غم احد بر دل پیامبر (ص) سنگینی میکرد، اما ایشان با رحمت واسعه خود، توبهکنندگان را بخشیدند.
مذهبی
3
زیارت شهدای احد، سنتی است که پیامبر (ص) بنا نهادند و حضرت زهرا (س) مرتباً به زیارت این مکان میرفتند.
مذهبی
4
خون شهدای احد، درخت نوپای اسلام را آبیاری کرد و زمینه را برای گسترش اسلام در شبه جزیره فراهم نمود.
مذهبی
5
احد کوهی است که ما را دوست دارد و ما او را دوست داریم؛ این کلام پیامبر نشان از قداست این مکان دارد.
مذهبی
شرح واقعه احد و آرایش نظامی
غزوه احد در شنبه ۱۵ شوال سال سوم هجری در کنار کوه احد اتفاق افتاد. مشرکان مکه به سرکردگی ابوسفیان برای انتقام شکست بدر به سمت مدینه آمدند. پیامبر (ص) با مشورت یاران (بویژه جوانان) تصمیم گرفتند در خارج از شهر بجنگند. ایشان ۵۰ تیرانداز را بر روی کوه عینین مستقر کردند و دستور دادند تحت هیچ شرایطی، چه پیروزی و چه شکست، آنجا را ترک نکنند تا پشت جبهه اسلام امن بماند.
نافرمانی استراتژیک و چرخش سرنوشت جنگ
جنگ با دلاوری حمزه و علی (ع) آغاز شد و مشرکان پا به فرار گذاشتند. مسلمانان به تصور پایان جنگ، مشغول جمعآوری غنایم شدند. اکثر تیراندازان با سرپیچی از دستور فرمانده خود و پیامبر، سنگر را ترک کردند. خالد بن ولید با سوارانش از پشت کوه دور زد و تیراندازان باقیمانده را شهید کرد و از پشت به سپاه اسلام یورش برد. این غافلگیری باعث هرج و مرج و شکست مسلمانان شد.
نقش بیبدیل امیرالمومنین (ع) در نجات اسلام
در اوج بحران، وقتی شایعه شهادت پیامبر پخش شد و بسیاری فرار کردند، امام علی (ع) چون پروانهای گرد شمع وجود پیامبر میچرخید و از ایشان دفاع میکرد. جبرئیل در همین جنگ ندای «لا فتی الا علی لا سیف الا ذوالفقار» را سر داد. دلاوریهای حضرت علی (ع) و تنی چند از یاران وفادار مانع از دستیابی مشرکان به هدف اصلیشان یعنی قتل پیامبر شد.
شهادت حمزه و مثله شدن پیکرها
یکی از تلخترین حوادث احد، شهادت حمزه عموی پیامبر بود. وحشی (غلام هند جگرخوار) با نیزه ایشان را به شهادت رساند و سپس هند بدن مطهر ایشان را مثله کرد. این صحنه چنان بر پیامبر (ص) گران آمد که به شدت گریستند. شهدای احد که تعدادشان به هفتاد نفر رسید، در همان مکان به خاک سپرده شدند و زیارتگاه عاشقان شدند.
تحلیل قرآنی و عبرتهای احد
خداوند در سوره آل عمران (آیات ۱۲۱ تا ۱۸۰) به تحلیل جنگ احد پرداخته است. قرآن تصریح میکند که شکست شما نتیجه سستی، نزاع داخلی و نافرمانی از رسول خدا بود. این آیات به مسلمانان میآموزد که سنتهای الهی تغییرناپذیرند و ایمان بدون عمل و اطاعت، برای پیروزی کافی نیست. احد دانشگاهی است که درس ولایتمداری میدهد.
سوالات متداول
جنگ احد در چه سالی و کجا رخ داد؟
در ۱۵ شوال سال سوم هجری قمری در دامنه کوه احد در نزدیکی مدینه منوره.
علت اصلی شکست مسلمانان در احد چه بود؟
نافرمانی تیراندازان از دستور پیامبر و ترک سنگر استراتژیک برای جمعآوری غنایم دنیا.
جمله معروف لا فتی الا علی در کدام جنگ نازل شد؟
در جنگ احد و پس از دلاوریهای بینظیر امام علی (ع) در دفاع از پیامبر.
تعداد شهدای احد چند نفر بود؟
حدود هفتاد نفر از مسلمانان در این جنگ به شهادت رسیدند که حمزه سیدالشهدا شاخصترین آنها بود.
فرمانده مشرکین در جنگ احد چه کسی بود؟
ابوسفیان فرماندهی کلی سپاه شرک را بر عهده داشت و خالد بن ولید فرماندهی سوارهنظام را.
چرا پیامبر دستور داد تیراندازان کوه را ترک نکنند؟
برای محافظت از پشت سپاه اسلام در برابر حمله سوارهنظام دشمن؛ دستوری که متاسفانه نادیده گرفته شد.
واکنش پیامبر نسبت به فراریان جنگ احد چه بود؟
پس از نزول آیات توبه و پشیمانی آنان، پیامبر با رحمت خود آنان را بخشیدند، هرچند لکه ننگ فرار بر پیشانی برخی ماند.
چه کسی دندان پیامبر را در احد شکست؟
عتبة بن ابی وقاص سنگی پرتاب کرد که باعث شکستن دندان مبارک و شکافتن لب پیامبر (ص) شد.
آیا حضرت زهرا (س) در احد حضور داشتند؟
پس از پایان درگیری، حضرت زهرا (س) به همراه زنان مدینه برای مداوای مجروحین و پیامبر (ص) به میدان آمدند.
درس اصلی جنگ احد برای امروز ما چیست؟
اینکه اطاعت از ولی فقیه و رهبری، شرط اصلی پیروزی است و دنیاطلبی آفت جهاد است.