هنگامی که پیامبر اکرم (ص) در جریان هجرت به دهکده قبا (در نزدیکی مدینه) رسیدند، اولین اقدام ایشان تعیین مکان و ساخت مسجدی بود که بعدها به «مسجد قبا» شهرت یافت. این اقدام نشاندهنده اولویت «معنویت» و «اجتماع مومنان» در برنامههای راهبردی پیامبر بود.
قرآن کریم در آیه ۱۰۸ سوره توبه، مسجد قبا را ستوده و میفرماید: «لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَىٰ مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ...». خداوند گواهی میدهد که این مسجد از روز اول بر پایه تقوا و پرهیزکاری بنا شده است، در مقابل «مسجد ضرار» که منافقین برای تفرقه ساخته بودند.
پیامبر اکرم (ص) توجه ویژهای به این مسجد داشتند و حتی پس از استقرار در مرکز مدینه، هر هفته (معمولاً شنبهها) پیاده یا سواره برای اقامه نماز به قبا میرفتند. ایشان فرمودند: «هر کس در خانهاش وضو بگیرد و به مسجد قبا بیاید و دو رکعت نماز بخواند، پاداش یک عمره را دارد.»
ساختمان اولیه مسجد قبا بسیار ساده بود؛ دیواری از سنگ و سایبانی از شاخههای نخل. اما همین بنای ساده، محل تصمیمگیریهای بزرگ و تربیت انسانهای وارسته بود. این موضوع پیامی است برای دوران ما که ارزش مسجد به زرق و برق آن نیست، به روح حاکم بر آن است.
نقل شده است که پیامبر (ص) خودشان در حمل سنگها و ساخت بنای مسجد مشارکت فعال داشتند. وقتی اصحاب میخواستند سنگ را از ایشان بگیرند، قبول نمیکردند و میفرمودند شما هم سنگ دیگری بردارید. این رفتار، الگوی مدیریت جهادی و رهبری در میدان است.
