ابوجعفر محمد بن عثمان بن سعید عَمری، دومین نایب از نواب اربعه امام زمان (عج) است. او پس از پدرش عثمان بن سعید، عهدهدار نیابت خاص شد و به مدت حدود چهل سال (طولانیترین دوره در بین نواب) واسطه میان امام و شیعیان بود. وی از خاندانی اصیل و خدمتگزار به اهل بیت بود و امام حسن عسکری (ع) نیز وثاقت او را تایید کرده بودند.
دوران نیابت محمد بن عثمان، دوران تثبیت غیبت بود. او با مدیریت سازمان وکالت، وجوهات شرعی را جمعآوری و به دستور امام مصرف میکرد، پاسخ سوالات شرعی را از امام میگرفت و به مردم میرساند و با درایت کامل، شیعیان را از گزند دستگاه خلافت عباسی حفظ میکرد. نقش او در جلوگیری از تفرقه میان شیعیان بسیار حیاتی بود.
محمد بن عثمان علاوه بر فعالیتهای اجرایی، یک محدث و مولف بزرگ بود. او کتابهایی در فقه تالیف کرد که متاسفانه به دست ما نرسیده است، اما دعاهای بسیار مشهوری مانند دعای افتتاح (مخصوص شبهای رمضان)، دعای سمات و زیارت آل یاسین از طریق ایشان به ما رسیده است که نشاندهنده عمق معنوی شخصیت اوست.
ایشان چند ماه قبل از وفات، تاریخ دقیق مرگ خود را پیشبینی کرد و گفت که مامور به انجام کارهایش شده است. سرانجام در اواخر شوال (یا اوایل ذیالقعده) سال ۳۰۴ یا ۳۰۵ هجری قمری در بغداد وفات یافت. آرامگاه او در مکانی که در زمان حیاتش خریده بود (در میدان خلانی بغداد) واقع شده و زیارتگاه شیعیان است.
ماه شوال علاوه بر عید فطر و شهادت امام صادق (ع)، شاهد وقایع دیگری نیز بوده است. از جمله تبعید امام کاظم (ع) در ۲۰ شوال، وفات جناب ابوطالب (ع) (بنابر قولی در ۲۹ شوال)، و نبردهای مهم صدر اسلام. پایان این ماه با وفات نایب دوم امام زمان، رنگی از اندوه انتظار به خود میگیرد.
