روزهای پایانی ماه شعبان المعظم، دارای جایگاه ویژهای در فرهنگ اسلامی است. در روایات معصومین (ع) تاکید فراوانی شده است که مومنان با روزه گرفتن در سه روز آخر یا حتی روز آخر این ماه و اتصال آن به ماه مبارک رمضان، از ثواب عظیم معنوی بهرهمند شوند. پیامبر اکرم (ص) فرمودند هر کس چنین کند، خداوند پاداش دو ماه روزه پیدرپی را برای او ثبت میکند.
یکی از مسائل مهم در پایان شعبان، مسئله «یومالشک» است؛ یعنی روزی که انسان شک دارد آیا هنوز ۳۰ شعبان است یا ۱ رمضان شده است. طبق فتوای مراجع عظام تقلید، روزه گرفتن در این روز به نیت ماه رمضان جایز نیست و باطل است. مومن باید در این روز نیت روزه شعبان، روزه قضا یا روزه مستحبی کند. اگر بعداً مشخص شد که آن روز اول رمضان بوده، خودبهخود به عنوان روزه رمضان محسوب میشود.
روزه گرفتن در روزهای متصل به ماه رمضان، علاوه بر ثواب، باعث آمادگی بیولوژیکی بدن برای تطبیق با شرایط روزهداری میشود. همچنین از نظر روحی، انسان را از مشغلههای دنیوی جدا کرده و فضای ذهنی را برای ورود به ماه عبادت و قرآن آماده میسازد. این عمل اصطلاحاً «پیشواز رفتن» نامیده میشود.
علاوه بر روزه، استغفار زیاد، خواندن دعاهای وارده (مانند دعای اللهم ان لم تکن غفرت لنا...) و تلاوت قرآن از اعمال توصیه شده در این روزهاست. امام رضا (ع) فرمودند در مابقی شعبان زیاد بگویید: «اللّهُمَّ اِنْ لَمْ تَکُنْ غَفَرْتَ لَنا فیما مَضی مِنْ شَعْبانَ فَاغْفِرْ لَنا فیما بَقِیَ مِنْهُ» (خدایا اگر در آنچه از شعبان گذشت ما را نبخشیدی، در باقیمانده آن ما را ببخش).
ورود به ماه میهمانی خدا نیازمند طهارت است. بزرگان دین توصیه کردهاند در روزهای آخر شعبان، علاوه بر روزه، حقوق مالی (خمس و زکات) و حقوق مردم (حلالیت طلبیدن) را ادا کنیم تا با پروندهای سبک و پاک به ضیافت الهی وارد شویم.
