آداب و رسوم قاشق‌زنی در چهارشنبه سوری قدیم 1404

26 اسفند

نوستالژی قاشق‌زنی

1

یادش بخیر صدای برخورد قاشق به کاسه مسی، زیباترین موسیقی چهارشنبه سوری بود. نه انفجاری بود، نه دودی، فقط مهربانی تقسیم می‌کردند.

نوستالژی قاشق‌زنی
2

قاشق‌زنی یعنی گمنامی در خیر و برکت. کاش دوباره چادر سر کنیم و به در خانه همسایه برویم، شاید دلی شاد شد.

نوستالژی قاشق‌زنی
3

آن روزها صورت‌ها پوشیده بود تا آبرو حفظ شود، اما دل‌ها باز بود برای بخشیدن آجیل و شیرینی. کجاست آن صفا و صمیمیت؟

نوستالژی قاشق‌زنی
4

دلم لک زده برای یک قاشق‌زنی واقعی؛ بایستی دم در، قاشق بزنی و منتظر باشی ببینی صاحبخانه شکلات می‌ریزد یا تخم مرغ!

نوستالژی قاشق‌زنی
5

قاشق‌زنی تمرینِ گرفتن حاجت بود بی آنکه شناخته شوی. آیینی پر از رمز و راز که زیر غبار ترقه‌ها گم شد.

نوستالژی قاشق‌زنی

آداب و رسوم

1

در رسم قاشق‌زنی، دختران و پسران چادری بر سر می‌انداختند تا ناشناس بمانند و به نیت حاجت‌روا شدن به در هفت خانه می‌رفتند.

آداب و رسوم
2

صاحبخانه که صدای قاشق را می‌شنید، بدون پرسیدن نام، کاسه را با آجیل، نبات یا پول پر می‌کرد. این یعنی سخاوت بی‌منت.

آداب و رسوم
3

قاشق‌زنی نماد ارتباط با ارواح پاک و نیاکان بود؛ غذایی که داده می‌شد تبرک محسوب می‌شد.

آداب و رسوم
4

ناشناس بودن در قاشق‌زنی درسی بزرگ داشت: در انفاق کردن، نباید به چهره گیرنده نگاه کرد، فقط باید بخشید.

آداب و رسوم

شعرگونه

1

قاشق بزن که دیو سیاه فرار کند / برکت به کاسه ریز که بهار کار کند

شعرگونه
2

چادر گلگلی و کاسه‌ی مسی / یادش بخیر آن همه فریادرسی

شعرگونه
3

نه بمب بود و نه آتش کینه / عشق بود و مهر، توی هر سینه

شعرگونه

قاشق‌زنی؛ زیباترین آیین فراموش شده

قاشق‌زنی یکی از نمادین‌ترین و لطیف‌ترین رسوم چهارشنبه سوری است که متاسفانه در هیاهوی انفجارهای مدرن گم شده است. در این رسم، افراد (غالباً زنان و دختران، و گاهی مردان با پوشش مبدل) چادری بر سر می‌انداختند تا ناشناس بمانند و با زدن قاشق به کاسه (معمولاً مسی)، به در خانه همسایگان می‌رفتند. این کار نمادی از طلب حاجت و همچنین همبستگی اجتماعی بود.

فلسفه ناشناس بودن

پوشاندن چهره در قاشق‌زنی دو دلیل داشت: اول اینکه فقرا بتوانند بدون شرمساری کمک دریافت کنند، و دوم اینکه فرد حاجت‌مند شناخته نشود تا اگر حاجتش برآورده نشد، سرخورده نگردد. همچنین این ناشناس بودن، فضایی از مساوات را ایجاد می‌کرد که در آن غنی و فقیر در کنار هم قرار می‌گرفتند.

تغذیه روح و جسم

خوراکی‌هایی که در قاشق‌زنی داده می‌شد (آجیل، شکلات، تخم مرغ، پول) نماد برکت و رزق بودند. برخی معتقد بودند که ارواح درگذشتگان در آخر سال به خانه‌ها سر می‌زنند و این هدایا نوعی پذیرایی نمادین از آن‌ها یا خیرات برای شادی روحشان است.

تقابل سنت و مدرنیته

مقایسه قاشق‌زنی با ترقه‌بازی، تقابل «صلح و بخشش» با «خشونت و جنگ» است. در قاشق‌زنی سکوت است و صدای ظریف فلز و بخشش خوراکی، اما در ترقه‌بازی صدای مهیب و بوی دود. احیای قاشق‌زنی می‌تواند راهکاری فرهنگی برای کاهش خشونت‌های چهارشنبه سوری باشد.

نوستالژی کودکی

برای بسیاری از دهه شصتی‌ها و هفتادی‌ها، قاشق‌زنی خاطره‌ای شیرین از هیجان‌های کودکی است. یادآوری این خاطرات در شبکه‌های اجتماعی، تلاشی برای زنده نگه داشتن بخشی از هویت ملی ماست که در حال فراموشی است.

سوالات متداول

قاشق زنی چیست؟
آیینی در چهارشنبه سوری که افراد با پوشاندن صورت و زدن قاشق به کاسه، به در خانه‌ها رفته و هدیه می‌گیرند.
چرا چادر سر می‌کردند؟
برای ناشناس ماندن، تا اگر نیازمند هستند خجالت نکشند و این کار جنبه تفریح و برابری داشته باشد.
آیا قاشق زنی فقط مخصوص دختران بود؟
خیر، پسران هم چادر سر می‌کردند که این خود باعث خنده و شوخی می‌شد.
چه چیزی در کاسه قاشق زن می‌ریختند؟
آجیل، نقل، نبات، تخم مرغ، و گاهی سکه و اسکناس.
آیا هنوز قاشق زنی انجام می‌شود؟
به ندرت و در برخی محله‌های قدیمی یا توسط گروه‌های فرهنگی که قصد احیای سنت‌ها را دارند.
ریشه تاریخی قاشق زنی چیست؟
برخی آن را مرتبط با پذیرایی از ارواح فروهرها (نیاکان) در پایان سال می‌دانند.
چطور قاشق زنی را احیا کنیم؟
با تشویق کودکان به انجام آن در آپارتمان‌ها و هماهنگی با همسایگان برای استقبال از آنها.
تفاوت قاشق زنی و هالووین چیست؟
هر دو شامل جمع‌آوری خوراکی هستند، اما قاشق‌زنی بر ناشناس بودن (حیا) و حاجت‌خواهی تاکید دارد، نه ترساندن.
شعر خاصی برای قاشق زنی هست؟
شعر خاصی خوانده نمی‌شد، صدای قاشق زدن خود گویای درخواست بود و سکوت بخشی از آیین بود.
بهترین خوراکی برای دادن به قاشق‌زن‌ها؟
شکلات‌های بسته‌بندی شده یا آجیل مشکل‌گشا.
WordAbyss - آداب و رسوم قاشق زنی در چهارشنبه سوری | نوستالژی 1404