حدیث ثقلین یکی از مهمترین، معتبرترین و سرنوشتسازترین احادیث پیامبر اکرم (ص) است. در این حدیث، پیامبر راه نجات امت را پس از خود در گرو پیوند ناگسستنی میان «قرآن» و «عترت» معرفی میکنند. واژه «ثقلین» (تثنیه ثِقل) به معنای دو چیز گرانبها و وزین است. پیامبر با این نامگذاری، ارزش والای این دو میراث را گوشزد کردند. این حدیث خط بطلانی است بر تفکراتی که میخواهند قرآن را از اهل بیت جدا کنند یا اهل بیت را بدون توجه به قرآن معرفی نمایند.
جمله «لَنْ یَفْتَرِقَا» (هرگز از هم جدا نمیشوند) دارای پیامهای عمیق عقیدتی است. این یعنی قرآنِ صامت برای نطق و تفسیر صحیح، نیاز به مفسر معصوم دارد. بدون اهل بیت، قرآن میتواند توسط افراد مغرض تأویل به رأی شود (همانطور که خوارج و داعش با ظاهر آیات جنایت کردند). از طرفی، اهل بیت نیز هرگز سخنی خلاف قرآن نمیگویند و رفتارشان تجسم عملی آیات الهی است. این عدم جدایی تا قیامت ادامه دارد و دلیلی بر زنده بودن امام زمان (عج) در کنار قرآن است.
حدیث ثقلین از معدود احادیثی است که مورد اتفاق تمامی فرقههای اسلامی است. این حدیث در معتبرترین کتب اهل سنت از جمله «صحیح مسلم»، «سنن ترمذی» و «مسند احمد» با سندهای صحیح نقل شده است. در منابع شیعه نیز متواتر است. وجود این حدیث در منابع اهل سنت، حجت را بر همگان تمام میکند که محبت و اطاعت از اهل بیت پیامبر، یک دستور نبوی و واجب دینی است، نه یک باور فرقهای خاص.
پیامبر فرمودند: «مَا إِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا» (اگر به این دو چنگ بزنید گمراه نمیشوید). شرط عدم گمراهی، «تمسک» است. تمسک به معنای گرفتن و رها نکردن، و عمل کردن به دستورات است. صرفِ خواندن قرآن یا دوست داشتنِ قلبی اهل بیت بدون اطاعت عملی، تمسک محسوب نمیشود. این حدیث راهکار عملی برای وحدت امت اسلامی است؛ بازگشت به محوری که پیامبر تعیین کرده است.
برخی تلاش کردهاند به جای «عترتی»، عبارت «سنتی» را جایگزین کنند. تحقیقات گسترده رجالی و تاریخی نشان میدهد که نقل «کتاب الله و سنتی» از نظر سند بسیار ضعیف و بدون پشتوانه محکم است (و غالباً مرسل است)، در حالی که نقل «کتاب الله و عترتی» متواتر و قطعی الصدور است. ضمن اینکه «سنت» واقعی پیامبر تنها از طریق راویان امین و معصوم (عترت) قابل دستیابی است، پس باز هم راه به اهل بیت ختم میشود.
