در خطبه شعبانیه، پیامبر (ص) ماه رمضان را ماهی معرفی کردند که بندگان در آن به ضیافت الهی دعوت شدهاند. در این مهمانی، میزبان خداوند است و پذیرایی او نه با آب و غذا، بلکه با رحمت، مغفرت، آرامش روح و استجابت دعاست. گرسنگی و تشنگی جسم، مقدمهای برای سیر شدن روح از مائدههای آسمانی است.
امام باقر (ع) فرمودند: «لِکُلِّ شَیْءٍ رَبِیعٌ وَ رَبِیعُ الْقُرْآنِ شَهْرُ رَمَضَانَ» (هر چیزی بهاری دارد و بهار قرآن ماه رمضان است). علت این نامگذاری، نزول قرآن کریم در شب قدر در این ماه است. تلاوت قرآن در رمضان ثوابی بسیار بیشتر از ماههای دیگر دارد، به طوری که خواندن یک آیه برابر با ختم کل قرآن در ماههای دیگر است.
روزه داری علاوه بر آثار معنوی و تقوا، برای سلامت جسم نیز بسیار مفید است. تحقیقات علمی ثابت کردهاند که روزه باعث سمزدایی بدن، استراحت دستگاه گوارش و تقویت سیستم ایمنی میشود. اما مهمتر از آن، اثر تربیتی روزه است که اراده انسان را در برابر امیال نفسانی قوی میکند.
برای شب و روز اول ماه مبارک رمضان اعمالی ذکر شده است، از جمله: استهلال (جستجوی ماه)، غسل شب و روز اول، زیارت امام حسین (ع)، خواندن دعای جوشن کبیر و دعای افتتاح، و خواندن دو رکعت نماز در روز اول برای دوری از آفات.
سحری خوردن حتی به اندازه یک خرما یا آب، مستحب است و باعث توانایی بر روزه میشود. در هنگام افطار نیز توصیه شده با خرما، آب گرم یا شیر افطار شود و دعای «اللهم لک صمت...» خوانده شود. صدقه دادن و افطاری دادن به دیگران در این ماه پاداش عظیمی دارد.
