برخلاف تصور برخی که عزاداری را بدعت میدانند، ریشههای این عمل به زمان پیامبر اکرم (ص) و حتی انبیای پیشین بازمیگردد. پیامبر (ص) در مناسبتهای مختلف برای نوه خود گریستند و خاک کربلا را بوییدند. پس از عاشورا نیز، ائمه اطهار (ع) با برگزاری مجالس شعرخوانی و ذکر مصیبت، این سنت را زنده نگه داشتند و شاعرانی مثل کمیت و دعبل را تشویق کردند.
عزاداری در ایران سیر تکاملی داشته است. از عزاداریهای پنهانی در دوران خلفای عباسی تا عزاداریهای آشکار و حکومتی در دوره آلبویه. در دوره صفویه، عزاداری با هویت ملی ایرانیان گره خورد و فرمهای خاصی مانند دستهگردانی و علامتکشی پدید آمد. در دوره قاجار، تعزیه به عنوان یک هنر نمایشی کامل متولد شد.
گریه بر سیدالشهدا (ع) دو جنبه دارد: جنبه عاطفی (پیوند قلبی با اولیای خدا) و جنبه سیاسی (اعتراض به ظلم و حمایت از حق). این گریه، نشانه زنده بودن قلب و سلامت روح است. روایات فراوانی بر فضیلت اشک ریختن بر مصائب اهل بیت (ع) تأکید دارند و آن را مایه آمرزش گناهان میدانند.
فرهنگ عزاداری تأثیر عمیقی بر سبک زندگی، ادبیات و هنر ایرانیان گذاشته است. واژگانی مانند ایثار، شهادت، آزادگی و وفاداری از طریق همین مجالس در جامعه نهادینه شدهاند. وقفنامههای فراوان برای عزاداری، نشاندهنده جایگاه این امر در اقتصاد و فرهنگ مردم است.
در طول تاریخ، علما همواره تلاش کردهاند تا عزاداری را از خرافات و انحرافات (مانند غلو، قمهزنی و مطالب سست) دور نگه دارند و بر «شور و شعور» توأمان تأکید ورزند.
