پس از واقعه عاشورا، سنگینترین بار مسئولیت بر دوش امام سجاد (ع) قرار گرفت. ایشان با وجود بیماری شدید مصلحتی، مدیریت کاروان اسرا را بر عهده گرفتند. نقش ایشان تنها به یک همراه محدود نمیشد، بلکه ایشان رهبر معنوی و سیاسی کاروان بودند که با هدایتهای داهیانه خود، تهدید اسارت را به فرصتی برای رسوایی حکومت بنیامیه تبدیل کردند. اگر تدابیر و خطبههای امام چهارم نبود، خون شهدای کربلا در بیابانهای طف مدفون میماند و حقیقت قیام تحریف میشد.
مهمترین تاکتیک امام سجاد (ع) در مسیر کربلا تا شام، «جهاد تبیین» بود. ایشان در کوفه با نهیبی آتشین مردم را متنبه کردند و در شام، در قلب حکومت یزید، با خطبهای معروف، مشروعیت خلافت اموی را زیر سوال بردند. امام با معرفی نسب خود و یادآوری جنایات یزید، فضای رعب و وحشت را شکستند و مجلس شراب یزید را به مجلس عزا و ندامت تبدیل کردند. این استراتژی باعث شد تا پیروزی ظاهری دشمن به شکستی مفتضحانه تبدیل شود.
حفظ جان بازماندگان، به ویژه حضرت زینب (س) و امام باقر (ع)، در آن شرایط بحرانی نیازمند درایتی الهی بود. امام سجاد (ع) با صبر و آرامش، پناهگاه روانی زنان و کودکان داغدیده بودند. ایشان در مواقع خطر، خود را سپر بلا میکردند و با پاسخهای قاطع به ابنزیاد و یزید، نقشههای آنان برای قتل عام باقیمانده اهل بیت را خنثی مینمودند. مدیریت احساسات کاروان و هدایت سوگواریها به سمت بیداری سیاسی، از شاهکارهای رهبری ایشان بود.
بنا بر روایات مشهور، کاروان اسرا با مدیریت امام سجاد (ع) در روز بیستم صفر (اربعین) به کربلا بازگشتند. این بازگشت تنها برای زیارت نبود، بلکه اعلام پیروزی خون بر شمشیر و تثبیت جایگاه کربلا به عنوان میعادگاه عاشقان حق بود. امام در این روز با برگزاری اولین مراسم عزاداری رسمی بر مزار پدر، سنت زیارت اربعین را پایهگذاری کردند و به جابر بن عبدالله انصاری و دیگران نشان دادند که راه حسین (ع) ادامه دارد.
پس از بازگشت به مدینه، امام سجاد (ع) روش مبارزه را تغییر دادند. ایشان با سلاح «دعا» و «گریه»، یاد عاشورا را در دلها زنده نگه داشتند. صحیفه سجادیه یادگار این دوران است که در قالب دعا، عمیقترین مفاهیم سیاسی و اعتقادی را بیان میکند. گریههای مداوم حضرت بر مصائب کربلا، اعتراض دائمی به ظلم امویان بود و اجازه نداد جامعه اسلامی جنایت عاشورا را فراموش کند.
