متن درباره اهمیت نثر مسجع سعدی در ادبیات 1405

نثر مسجع، نثری است که جملات آن دارای سجع (قافیه) باشند. سعدی در گلستان، این هنر را به کمال رساند. برخلاف گذشتگان که سجع را فدای معنا می‌کردند، سعدی موسیقی کلام را در خدمت معنا گرفت.

شاهکار سعدی در نثر مسجع این است که خواننده احساس تصنع و سختی نمی‌کند. کلمات چنان نرم و طبیعی کنار هم نشسته‌اند که گویی تنها راه بیان آن مفهوم، همان کلمات بوده‌اند.

سعدی از سه نوع سجع (متوازی، مطرف، متوازن) با استادی تمام استفاده کرده است. این آهنگین بودن باعث شده که حکایت‌های گلستان به سرعت در حافظه مردم جای گیرند و ضرب‌المثل شوند.

قبل از سعدی، کتاب‌هایی مانند مقامات حمیدی به نثر مسجع نوشته شده بود اما بسیار پیچیده و متکلف بود. سعدی غبار را از چهره نثر مسجع زدود و آن را شفاف و دلنشین کرد.

اهمیت نثر مسجع سعدی در این است که او ثابت کرد می‌توان فاخرترین آرایه‌های ادبی را به کار برد اما همچنان ساده و قابل فهم برای عموم باقی ماند.

نثر سعدی، پلی است میان شعر و نثر. او با استفاده از سجع، مرزهای خشک نثر را شکست و به آن لطافت شعر بخشید. این ویژگی، گلستان را به کتابی منحصر به فرد در ادبیات جهان تبدیل کرده است.

در تحلیل نثر مسجع سعدی، تعادل شگفت‌انگیزی دیده می‌شود. او هرگز معنا را قربانی قافیه نمی‌کند. اگر سجع باعث پیچیدگی شود، سعدی بلافاصله رهایش می‌کند. این هوشمندی، درس بزرگی برای نویسندگان است.

موسیقی درونی کلام سعدی، حاصل انتخاب دقیق واژگان و چینش هنرمندانه آن‌هاست. سجع در گلستان، مثل ضرب‌آهنگ قلب، حیاتی و نامحسوس است، نه مثل طبل، پرصدا و آزاردهنده.

سعدی با نثر مسجع، ظرفیت‌های پنهان زبان فارسی را آشکار کرد. او نشان داد که زبان پارسی چقدر انعطاف‌پذیر و آهنگین است. این خدمت سعدی به زبان مادری، کمتر از شاهنامه فردوسی نیست.

تاثیر نثر مسجع سعدی چنان بود که تا قرن‌ها بعد، نویسندگان (مانند جامی در بهارستان) کوشیدند از او تقلید کنند، اما هیچ‌کس نتوانست به آن اوج از «سهل و ممتنع» بودن دست یابد.

در قرن هفتم هجری، نثر فارسی به سمت پیچیدگی و تکلف می‌رفت. منشیان درباری متونی می‌نوشتند که فهمیدنش دشوار بود. ظهور سعدی و گلستان، واکنشی بود که مسیر نثر فارسی را اصلاح کرد و به سادگی بازگرداند.

گلستان سعدی در سال ۶۵۶ هجری قمری نوشته شد. این کتاب اولین نمونه موفق نثر مسجعِ روان در ادبیات فارسی است که توانست هم خواص (ادبا) و هم عوام را راضی کند.

تاریخ ادبیات ایران، نثر را به دو دوره تقسیم می‌کند: قبل از گلستان و بعد از گلستان. سعدی استانداردی را تعریف کرد که تا دوران مشروطه، الگوی اصلی نگارش در ایران بود.

سعدی با تلفیق سنت‌های ادبی عربی (فصاحت) و فارسی (بلاغت)، نثری آفرید که فرامرزی شد. نفوذ این سبک نگارش به هند و عثمانی نیز رسید و قرن‌ها تدریس شد.

حفظ و تداوم زبان فارسی در دوران پرآشوب مغول، مدیون شیرینی و جذابیتی است که سعدی با نثر مسجع خود به متون ادبی بخشید و مردم را به خواندن و حفظ کردن ترغیب کرد.

زیبایی نثر سعدی در «تناسب» است. طول جملات (قرینه‌ها) با هم برابر است و قافیه‌ها گوش‌نوازند. مثل: «منّت خدای را عز و جل که طاعتش موجب قربت است و به شکر اندرش مزید نعمت».

سعدی از جناس، تضاد و مراعات نظیر در کنار سجع استفاده می‌کند تا تابلویی رنگارنگ از کلمات بسازد. این غنای ادبی، لذت خواندن متن را دوچندان می‌کند.

در نثر مسجع سعدی، کلمات هم‌نشینی معنایی و آوایی دارند. او واژگان را طوری انتخاب می‌کند که پژواک یکدیگر باشند. این اوج مهندسی زبان است.

خلاقیتی که سعدی در تنوع بخشیدن به سجع‌ها به کار برده، مانع از خستگی خواننده می‌شود. گاهی جملات کوتاهند و کوبنده، گاهی بلند و آرام‌بخش.

گلستان سعدی، موزه‌ای از آرایه‌های ادبی است که در ویترینی شفاف و ساده چیده شده‌اند. بیننده (خواننده) محو زیبایی جواهرات (معنا) می‌شود، بدون اینکه شیشه ویترین (الفاظ) مانع دید او شود.

نثر مسجع یعنی رقص کلمات در جشن معانی، و سعدی رهبر این ارکستر باشکوه است.

سعدی کلمات را به بند نمی‌کشد، بلکه به آن‌ها بال پرواز می‌دهد. نثر مسجع او، پرواز هماهنگ کلمات است.

راز جاودانگی گلستان در چیست؟ در آهنگی که سعدی در تار و پود نثر دمیده است.

سعدی ثابت کرد که می‌توان جدی‌ترین حرف‌ها را با زیباترین آهنگ‌ها زد.

نثر فارسی، عروسی است که سعدی با زیور سجع، او را آراست.